Σάββατο, 29 Δεκεμβρίου 2012

Hermann Broch-Από το "Πώς γεννήθηκαν οι 'Άμεμπτοι'"

Hermann Broch
Από το "Πώς γεννήθηκαν Οι Άμεμπτοι" (1949)
Μετάφραση: Lenin Reloaded

...Το μυθιστόρημα αφορά συνθήκες και ανθρώπινους τύπους που ήταν κυρίαρχοι στην περίοδο πριν την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Οι μορφές που επέλεξα είναι εντελώς "απολίτικες"· οι πολιτικές ιδέες τις οποίες έχουν είναι αφηρημένες και ασαφείς. Κανείς από αυτούς δεν είναι άμεσα "ένοχος" για την χιτλερική καταστροφή. Για αυτό και το βιβλίο έχει τον τίτλο Οι άμεμπτοι. Παρ' όλα αυτά, είναι ακριβώς αυτός ο τρόπος αντίληψης, αυτή η ψυχική κατάσταση που έδωσαν ενέργεια στον Ναζισμό. Γιατί η πολιτική αδιαφορία είναι ηθική αδιαφορία, και ως εκ τούτου συνδέεται στενά με την ηθική διαστροφή. Με λίγα λόγια οι περισσότεροι από τους πολιτικά άμεμπτους φέρουν σημαντικό μερίδιο ηθικής ενοχής. Ένας από τους στόχους του βιβλίου ήταν να το αναδείξω αυτό, και να αναδείξω τις βαθιές αιτίες πίσω απ' αυτό. Η πολυεπίπεδη μέθοδος ήταν πολύτιμη διότι αυτή η μεμπτή κατάσταση απουσίας μομφής φτάνει ψηλά, στις σφαίρες της μαγείας και της μεταφυσικής και χαμηλά, στην σκοτεινότερη σφαίρα του ενστίκτου.


Πουθενά δεν είναι τόσο ορατή αυτή η κατάσταση του άμεμπτου από ότι στους φιλισταίους. Ακόμα και ως εγκληματίες δρουν πάντοτε με τα ευγενέστερα κίνητρα. Η νοοτροπία του φιλισταίου, της οποίας καθαρή ενσάρκωση ήταν ο ίδιος ο Χίτλερ --σε αναφορά με έναν από τους χαρακτήρες του βιβλίου αυτού, θα μπορούσε επίσης να μιλήσει κανείς για την νοοτροπία του Ζαχαρία-- αποδεικνύεται ξανά και ξανά ως νοοτροπία του σεμνότυφου αρπαχτικού, που αποδέχεται την χειρότερη σκληρότητα, κι ακόμα και την φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης και των θαλάμων αερίων, χωρίς να ψελλίσει την παραμικρή διαμαρτυρία, αλλά λαμβάνει κάθε αναφορά στις σεξουαλικές πράξεις, κυρίως στις "παρά φύσει" σεξουαλικές πράξεις, ως προσωπική προσβολή, κι έτσι βέβαια προδίδει το τι είναι. Υπάρχουν πολλοί λόγοι στους οποίους μπορεί να αποδοθεί αυτό το κακοήθες φαινόμενο: για παράδειγμα, η κατάρρευση των παραδοσιακών δυτικών αξιών και η συνεπαγόμενη αστάθεια και η αίσθηση ανασφάλειας, οι οποίες αναμφίβολα επηρέασαν την μεταξύ τάξεων ομάδα των φιλισταίων, που ήταν εξ αρχής αδύναμη σε παραδόσεις, περισσότερο έντονα από οποιαδήποτε άλλη. Αν αυτό αληθεύει, τότε μοιάζει σχεδόν φυσιολογικό ότι στην Γερμανία αυτή ακριβώς η ταξικά ενδιάμεση ομάδα ήταν προορισμένη για την κατάληψη της εξουσίας, γιατί στην ομάδα αυτή η αποσύνθεση των αξιών που έφερε η ήττα του 1918 είχε προχωρήσει πιο μακριά από όπου οπουδήποτε αλλού, και είχε ως κορύφωση, δεν είναι υπερβολή να το πούμε, ένα απόλυτο κενό αξιών. Κι αφού στο κενό, κανείς δεν μπορεί να ακούσει τον πλησίον του, οι σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους θα πρέπει αναπόδραστα να φτάσουν να βασίζονται στην εξουσία της πιο γυμνής, αδίστακτης και επιπλέον, της πιο αφηρημένης μορφής. Πόσο φρικτή γίνεται η πρόοδος όταν φτάνει να ηγείται αυτής ο φιλισταίος! Και κατά τα φαινόμενα, ο φιλισταίος συνεχίζει να προελαύνει. Σε όλο τον κόσμο, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης αυξάνονται, η τρομοκρατία μεγαλώνει, και είναι σαν η ναζιστική φιλισταϊκή νοοτροπία να γίνεται παράδειγμα για ένα μεγάλο τμήμα της ανθρωπότητας, που έχει αρχίσει να αναζητά όχι το περιεχόμενο της ζωής αλλά το περιεχόμενο του θανάτου στον αφηρημένο φόνο.

6 σχόλια:

  1. Μια διόρθωση

    Αντώνη, καλή σου μέρα αρχικά.

    Δεν ξέρω από ποιο πρωτότυπο μεταφράζεις το μυθιστόρημα του Hermann Broch «Die Schuldlosen», αλλά «schuldlos» σημαίνει «αθώος» κι όχι «άμεμπτος» που είναι η ελληνική μετάφραση του γερμανικού «tadellos». Καλύτερη λοιπόν μετάφραση του τίτλου θα ήταν «Οι αθώοι» ή, κάπως επί το λογοτεχνικότερο, «Οι άμωμοι».

    Για το μυθιστόρημα αργότερα γιατί τώρα δεν προλαβαίνω.

    Σου εύχομαι καλή χρονιά και χαιρετώ,

    Μή απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γεια σου μη απολιθωμένε και καλή χρονιά. Εξ όσων ξέρω, schuld=μομφή, χρέος, ενοχή. Είχα επίσης την εντύπωση ότι για το "αθώος" τα γερμανικά έχουν το Unschuldig. Το "άμωμος" θα μου πήγαινε μια χαρά, με το "αθώος", έχω, όπως εξήγησα, σημασιολογικό πρόβλημα, διότι το όλο point του Broch είναι ότι οι χαρακτήρες του ΔΕΝ είναι αθώοι, είναι απλώς ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΟΙ.

      Διαγραφή
    2. Εναλλακτικά

      Αντώνη, στα πεταχτά, πριν βγω.

      Ναι, άδικο κατά βάση δεν έχεις, αλλά, κι αυτό το ξέρεις και το ξέρω πολύ καλά, κινούμαστε πάνω σε πολύ λεπτή επιφάνεια «πάγου» περπατώντας μεταξύ της μιας όχθης της λεκτικής και της άλλης όχθης της πραγματικής μετάφρασης.

      Η ένστασή σου για το schuldlos και το unschuldig δεν είναι εντελώς αβάσιμη, ιδίως στην περίπτωση των αυστριακών λογοτέχνιδων και λογοτεχνών που «παίζουν» (επίδραση του Βιτγκενστάιν; ίσως...) πάρα πολύ με τις λεπτές αποχρώσεις της γερμανικής όπως φαίνεται από το έργο, για να αναφέρω μόνο δυο παραδείγματα συγχρόνων, του Τόμας Μπέρνχαρντ (σου συνιστώ προς ανάγνωση τον καταπληκτικό σύντομο λόγο που εκφώνησε όταν το 1970 παρέλαβε το Λογοτεχνικό Βραβείο Γκέοργκ Μπύχνερ) και της Ελφρίντε Γιέλινεκ.

      Το ξανασκέφτηκα λοιπόν και εναλλακτικά βρήκα την περιφραστική μετάφραση ως την πλέον αρμόζουσα στην πραγματική, αλλά και λεκτική σημασία του τίτλου: Die Schuldlosen = Αυτοί που δεν έφταιγαν (ή έφταιξαν). Εδώ συνυπολογίζεται και συνεκτιμάται και η καυστική ειρωνεία που διακρίνει την αυστριακή λογοτεχνία, την επίδραση της οποίας ειρωνείας (ο Ρόμπερτ Μούζιλ υπήρξε μέγας μαέστρος στο είδος) θα έχεις σίγουρα παρατηρήσει, βέβαια σε διαφορετικό επίπεδο, διαβάζοντας Κάφκα.

      Χαιρετώ και πάλι,

      Μη απολιθωμένος κλπ.

      Διαγραφή
    3. "Αυτοί που δεν έφταιγαν (ή έφταιξαν)."

      Συμφωνούμε, αυτό είναι το νόημα περιφραστικά, αλλά η αποφυγή της περιφραστικότητας επιβάλλει μια διαφορετική διατύπωση. Ίσως να μπορούσε κανείς να ξεφύγει από την κυριολεξία και να πιαστεί γερότερα από την διαβρωτική ειρωνεία όλου του βιβλίου τιτλοφορώντας το "Οι υπεράνω υποψίας", φράση οπωσδήποτε ρητά ειρωνική και χωρίς ίχνος της "αθωότητας" του "Οι αθώοι."

      Συμφωνούμε απολύτως επίσης για την ειρωνικότητα της μεγάλης αυστριακής γενεαλογίας, Μπροχ, Μούζιλ και Μπέρνχαρντ, στην οποία αν προσθέσεις τους επίσης γερμανόφωνους Κάφκα, Βάλζερ, Κλάιστ και Μαν, έχεις νομίζω ό,τι σημαντικότερο στο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα πλην Μπαλζάκ, Προυστ, Τζόις και Ρώσων, κυρίως Ντοστογέφσκι και (για μένα) Γκόγκολ και Πλατόνοφ.

      Αυτό είναι σε αδρές γραμμές το μυθιστορηματικό μου πάνθεον, και από αγγλοσαξωνικό κόσμο μόνο τον Φώκνερ να δεχόμουν να προσθέσω στην τάξη των προαναφερθέντων.

      Διαγραφή
    4. Η γαλλική μετάφραση χρησιμοποιεί το "Les irresponsables", που στην κυριολεξία σημαίνει "οι μη έχοντες ευθύνη" αλλά χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά ως "οι ανεύθυνοι" με την έννοια του "ασυνείδητοι"... έτσι νομίζω καλύπτονται κι οι δυο λεπτές νοηματικές εκδοχές: η κυριολεκτική αλλά κι η ειρωνική χροιά του τίτλου...
      Στα ισπανικά έχει μεταφραστεί ως Los inocentes ("αθώοι") δηλαδή όπως και στα ελληνικά
      Νομίζω οτι το "αθώος" εδώ αφορά μάλλον το "αγαθός", "ανύποπτος"....

      Διαγραφή
  2. Στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης των Υπνοβατών υπάρχει εισαγωγικό σημείωμα του Μωρίς Μπλανσό. Εκεί ο μεταφραστής Κώστας Κουντούρης απόδίδει τους Schuldlosen με τον όρο οι Ακριμάτιστοι.

    ΑπάντησηΔιαγραφή