Παρασκευή, 28 Δεκεμβρίου 2012

Hermann Broch-Οι τέσσερις ομιλίες του καθηγητή γυμνασίου Ζαχαρία (Ι)

Hermann Broch
Από το "Οι τέσσερις ομιλίες του καθηγητή γυμνασίου Ζαχαρία"
Στην συλλογή Οι άμεμπτοι (Die Schuldlosen), ελληνική μετάφραση ως Οι αθώοι, εκδόσεις Κριτική 2011
Μετάφραση: Lenin Reloaded

Σημείωση για τον τίτλο της συλλογής: Η μετάφρασή του στα ελληνικά ως "οι αθώοι" μού φαίνεται ατυχής, όχι μόνο επειδή το Schuldlosen σημαίνει κυριολεκτικά "οι χωρίς μομφή", δηλαδή "οι άμεμπτοι", αλλά και επειδή το "αθώοι" αποδίδει στους ήρωες του βιβλίου --όλοι τους ασυνείδητοι προπομποί της ιδεολογίας του φασισμού, στην προεικόνιση της οποίας αφιερώνει τη συλλογή ο Μπροχ-- μιαν αθωότητα που ο ίδιος ο συγγραφέας δεν αποδέχεται για αυτούς. Ο "άμεμπτος" είναι απλώς αυτός στον οποίο δεν έχει αποδοθεί μομφή και όχι ο τελεσίδικα αθώος, αποτελεί δηλαδή μια κατηγορία των ηθικών συμβάσεων και όχι της τελικής ηθικής αποτίμησης -- για αυτό και ο όρος είναι ήδη πολύ πιο αμφίσημος σε ό,τι αφορά την ειρωνική δυνατότητα ανάγνωσης από ό,τι το "αθώος", που ενέχει μια τελεσίδικη διάσταση ηθικά και πολιτικά. Μάλιστα, στο σημείωμα "Πώς γεννήθηκαν 'Οι άμεμπτοι'", ο Μπροχ θα μιλήσει για "μεμπτή απαλλαγή απ' την μομφή" και θα παρατηρήσει ότι "οι περισσότεροι πολιτικά άμεμπτοι φέρουν σημαντικό μερίδιο ηθικής ενοχής". Η διατύπωση "αθώα ενοχή", ή η διατύπωση περί "πολιτικής αθωότητας" και "ηθικής ενοχής", μού φαίνεται πως θα συσκότιζε μάλλον παρά θα φώτιζε τις πολιτικές προθέσεις της συλλογής αυτής αυτόνομων διηγημάτων, που γράφτηκε το 1948 και κυκλοφόρησε το 1949.

Αφότου ο καθηγητής γυμνασίου Ζαχαρίας, έχοντας παρασημοφορηθεί με τον Σιδηρού Σταυρό (δεύτερης τάξης), γύρισε απ' την δραστήρια ανία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου στην λιγότερο δραστήρια πλην πιο οικεία ανία της καθημερινής του ζωής στο σπίτι και στο σχολείο, και αφού ο Κάιζερ είχε διαφύγει στην Ολλανδία, οι Σοσιαλδημοκράτες, οι οποίοι είχαν ανέλθει στην εξουσία, κατάφεραν να συντηρήσουν την ζωτική δομή της Αυτοκρατορικής Γερμανίας -- τα καλά της μαζί με τα κακά. Τα κίνητρά τους για αυτό ήταν εν μέρει ο σεβασμός για μια ζωντανή ακόμα παράδοση, και σε μεγαλύτερο βαθμό ακόμα, η μικροαστική αγάπη για τα απολιθώματα, μια αγάπη που ντρεπόταν για τον εαυτό της και άρα χρειαζόταν κάποια δικαιολογία, επί της παρούσης μιαν υποτίθεται μακιαβελική επιθυμία να ικανοποιηθούν οι νικήτριες δυνάμεις, και κυρίως μια απέχθεια για τη ρωσική βαρβαρότητα, ένα αίσθημα αποστροφής για την φονική βιομηχανία του Μπολσεβικισμού, της οποίας οι μηχανικές και αντι-ηρωικές μέθοδοι ερχόταν σε σύγκρουση με όλες τις ρομαντικές ελπίδες για την επανάσταση. Δεν είχαν όμως τίποτε καλύτερο να αντιπαραθέσουν στον κομμουνισμό από έναν υπερτροφικά απολίτικο ουμανισμό, χωρίς συνείδηση του γεγονότος ότι τα υπερτροφικά πράγματα χάνουν το περιεχόμενό τους και τείνουν να μεταβληθούν στο αντίθετό τους, έτσι ώστε ο υπερτροφικός ουμανισμός να καταλήγει σε μια εξίσου κενή αλλά όχι λιγότερο υπερτροφική βαρβαρότητα, η οποία θα ξεπερνούσε ακόμα και τους Ρώσους. Αλλά πράγματι, στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια δεν ήταν εφικτό να προβλεφτούν όλα αυτά.

Ο Ζαχαρίας, που είχε συνηθίσει να μαζεύει τις απόψεις του άκριτα από όσους έτυχε να βρίσκονται στην εξουσία και που, κατά συνέπεια, εμπνεόταν από μια πραγματικά δημοκρατική εμπιστοσύνη στη σοφία της πλειοψηφίας, έγινε μέλος του Κόμματος των Σοσιαλδημοκρατών και έτσι προήχθη στον βαθμό του καθηγητή Μέσης Εκπαίδευσης ενώ ήταν ακόμα αρκετά νέος. Ήδη είχε οράματα του εαυτού του ως γυμνασιάρχη. Ως τέτοιος, θα κρατούσε μια σιδηρά πειθαρχία, θα απέκλειε ανηλεώς όσους είχαν διαφορετική άποψη από το καθηγητικό του προσωπικό, θα προστάτευε το σχολείο ενάντια στις επικίνδυνες καινοτομίες, και με την αυστηρή πειθαρχία θα δίδασκε στους μαθητές του πώς να είναι στιβαροί δημοκράτες. Με τα δικά του παιδιά, ένα κορίτσι εννέα ετών και δυο αγόρια, το ένα οχτώ και το άλλο πέντε --το τελευταίο καρπός μιας αδείας κατά τη διάρκεια του πολέμου-- οι εκπαιδευτικές του αρχές, τις οποίες στήριζε και η σύζυγός του, είχαν ανταμειφθεί με αξιοθαύμαστη επιτυχία. Με μια του λέξη, τα παιδιά υπάκουγαν. Κάτω απ' την πρότυπή του ηγεσία, η οικογένεια ολόκληρη φορούσε μαλακές τσόχινες παντόφλες στο σπίτι για να προστατέψει το καλογυαλισμένο πάτωμα από μίμηση ξύλου, και όλοι μαζί κοίταγαν σεβάσμια τα πορτραίτα --στο κέντρο, την ελαιογραφία της τριανδρίας Γουλιέλμου του δεύτερου, Χίντεμπουργκ και Λούντεντορφ, και από τα δεξιά κι αριστερά, τις μεγενθυμένες φωτογραφίες των ηγετών της Σοσιαλδημοκρατίας Μπέμπελ και Σάιντεμαν-- που στόλιζαν τον τοίχο πάνω απ' τον σκαλιστό μπουφέ.

Σ' όλη τη Γερμανία τον καιρό εκείνο άρχιζαν συνελεύσεις ενάντια στην θεωρία της σχετικότητας του Άινσταϊν, η οποία, τουλάχιστον σύμφωνα με τις απόψεις των εθνικιστικών κύκλων, είχε μείνει στο απυρόβλητο υπερβολικά πολύν καιρό. Ο Ζαχαρίας γνώριζε καλά πως ο Άινσταϊν είχε πολλούς υποστηρικτές στο κόμμα των Σοσιαλδημοκρατών, και ακόμα και ότι οι ηγέτες του, αν το θέμα έμπαινε σε δημοψήφισμα, θα εκδηλωνόντουσαν μάλλον ομόφωνα υπέρ του. Ήταν μ' ένα συναίσθημα σχεδόν επαναστατικό --ανάμεικτο με μια κάποια επαγγελματική περηφάνεια-- που παρόλα αυτά παρακολουθούσε αυτές τις συνελεύσεις, διακηρύσσοντας πως ως μαθηματικός και εκπαιδευτικός δεν είχε απλώς το δικαίωμα να το κάνει, αλλά και την υποχρέωση. Η θεωρία τον απωθούσε διότι ήταν πολύ δυσνόητη, αν και δεν τον επηρέαζε σχεδόν καθόλου προσωπικά, εφόσον δεν είχε περιληφθεί στο πρόγραμμα ύλης της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Αλλά αυτό ακριβώς θα έπρεπε πάσα θυσία να προληφθεί, είτε η θεωρία ήταν βάσιμη είτε όχι. Πώς θα μπορούσε ένας άνθρωπος να ασκήσει το επάγγελμά του αν έπρεπε να αφομοιώνει νέα ύλη διαρκώς; Δεν θα έδινε τούτο δικαιολογίες στους μαθητές να κάνουν ασεβείς ερωτήσεις γεμάτες ενδεχόμενα να τον φέρουν σε δύσκολη θέση; Δεν ήταν δικαιολογημένος ένας δάσκαλος να επιμένει ότι τα όρια της γνώσης πρέπει να είναι ξεκάθαρα; Αν όχι, τότε τι αξία είχε η εξέταση που έδωσε για να γίνει δάσκαλος; Μπορούσε κανείς να αμφιβάλλει ότι η μεγάλη εκείνη δοκιμασία ήταν ένα ορόσημο, που χώριζε την περίοδο της μάθησης απ' την περίοδο της διδασκαλίας; Συνεπώς, ήταν εξοργιστικό να συνεχίζουν να ταλαιπωρούν τους δασκάλους με νέες θεωρίες, ιδιαίτερα με θεωρίες όπως του Άινσταϊν, που παρέμεναν αμφιλεγόμενες! Αυτές ήταν οι απόψεις που διατύπωσε στην συνέλευση, και αν και η μετριοπαθώς βίαιη ομιλία του ήταν υπερβολικά μετριοπαθής και όχι αρκετά βίαιη για κάποιους θερμόαιμους --εδώ κι εκεί ακουγόταν μια φωνή που τον έλεγε 'υποστηρικτή των Εβραίων'-- η απόρριψή του για τις ανθυγιεινές καινοτομίες στα σχολεία --'Ας είμαστε προοδευτικοί αλλά όχι θύματα της μόδας!'-- έτυχε γενικής αποδοχής, και στην συζήτηση που ακολούθησε, η οποία μετετράπη σε θυελλώδη διότι οι υποστηρικτές του Άινσταϊν απαιτούσαν αντικειμνική συζήτηση και αντικειμενικά επιχειρήματα, του επετράπη να σηκωθεί και πάλι και να ρωτήσει, με τόνο εξοργισμένο, αν οι παρατηρήσεις του ήταν τάχαμου μη αντικειμενικές.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου