Δευτέρα, 17 Δεκεμβρίου 2012

Δοκίμιο για την έννοια της "δικτατορίας του προλεταριάτου" (πρώτο μέρος)

Ο ΣΥΝ, το συντριπτικά μεγαλύτερο κομμάτι του ΣΥΡΙΖΑ [...] έχει εγκαταλείψει πλήρως -ουδείς ασχολείται καν- στα θέματα της πολιτικής του λειτουργίας κάποιες παλαιοκομμουνιστικές αντιλήψεις για δημοκρατικό συγκεντρωτισμό, για δικτατορία του προλεταριάτου, για «βίαιη κατάληψη της εξουσίας» κ.λπ., κ.λπ.. 
Σ. Κουρουζίδης, Αυγή, 11/11/2009

Μπορούμε σήμερα να είμαστε ευγνώμονες για την ωμή αμεσότητα --σπάνια, αλήθεια, στο πολιτικό του στρατόπεδο-- με την οποία ο συγγραφέας των πιο πάνω λέξεων εξέφρασε την απόλυτη απαξία της έννοιας της "δικτατορίας του προλεταριάτου" από αυτό το στρατόπεδο, και άρα και την κάθετη απόρριψή του του επαναστατικού πυρήνα του μαρξισμού. Στα δικά του χρόνια, ο Καρλ Κάουτσκι χρειάστηκε να μετέλθει ιδιαίτερα πολύπλοκων τρόπων για να απαρνηθεί το επαναστατικό περιεχόμενο της έννοιας στον Μαρξ, έχοντας μάλιστα την ατυχία να γνωρίσει άμεσα την απάντηση του Λένιν· σήμερα, τα πράγματα για τους επιγόνους του φιλελεύθερου αστού δημοκράτη Καρλ --της επιστροφής του ονόματος Καρλ ως φάρσας-- είναι αρκετά απλούστερα, κι έτσι δεν γίνεται πια καν η προσπάθεια να "ερμηνευτεί" ο Μαρξ με τρόπο τέτοιο ώστε η "δικτατορία του προλεταριάτου" να κενωθεί νοήματος. Αρκεί να πεταχτεί στα σκουπίδια της ιστορίας με την εύγλωττη (;) ταμπέλα "παλαιοκομμουνιστική αντίληψη". Για τους ενθουσιώδεις λάτρεις της "προόδου" άλλωστε, κάθε τι το "παλαιό" είναι επίσης και εξ ορισμού "πίσω" από κάθε τι το "νέο", όσο κι αν το "νέο" δεν είναι τελικά παρά μια ακόμα μεταμόρφωση ενός δεύτερου, ανταγωνιστικού προς το πρώτο "παλαιού".

Όμως η θεωρία έχει μια διαφορετική χρονικότητα από τις κολλεξιόν μόδας, που είναι αναγκασμένες, είτε το θέλουν είτε όχι, να προσποιούνται πως αλλάζουν κάθε σαιζόν: οι θεωρητικές προτάσεις είτε καταρρρίπτονται ολοκληρωτικά και τελεσίδικα, είτε μένουν να στοιχειώνουν κάθε απόπειρα επινόησης του "νέου", οσοδήποτε πεισματικά κι αν αυτή περιφρονήσει το "παλαιό" -- και μάλλον πιο πεισματικά όσο περισσότερο αυτό που δεν έχει πραγματικά κατανοηθεί τυγχάνει της εναλλακτικής εκείνης επεξεργασίας που ονομάζεται "απάρνηση", σκούπισμα κάτω απ' το χαλί.

Ελάχιστη αμφιβολία χωρά στο γεγονός ότι ο Μαρξ κατέληξε στην έννοια της "δικτατορίας του προλεταριάτου" μέσα από μία διαδικασία νοητικής εξέλιξης βασισμένης αρχικά στην ιστορική εμπειρία: η έννοια αυτή δεν υπάρχει στο "Κομμουνιστικό Μανιφέστο", του οποίου οι διαγνώσεις για την μετάβαση στον σοσιαλισμό φάνηκαν στον ίδιο και στον Ένγκελς αναδρομικά υπεραισιόδοξες, παρασυρμένες από την αφελή πίστη στις νομοτέλειες της "προόδου" που στιγμάτισαν την "Άνοιξη των λαών" του 1848. Ο Λένιν ήταν ιδιαίτερα ακριβής όταν σημείωνε, ακριβώς στα πλαίσια της βιτριολικής του απάντησης στον Κάουτσκι, ότι η επεξεργασία της έννοιας αυτής χρονολογείται στην περίοδο μετά το Μανιφέστο, από το 1852, έτος της δημοσίευσης της Μπρυμαίρ. Σ' αυτήν, ο Μαρξ θα απεικόνιζε για πρώτη φορά το αστικό κράτος ως ένα καθαρά εχθρικό, τερατώδες μόρφωμα που δεν επιδεχόταν καμία ουσιαστική βελτίωση όπως είχε παλαιότερα ο ίδιος ελπίσει, όταν ακόμα αγωνιζόταν για αστικές ελευθερίες στην αρθρογραφία του στην Rheinische Zeitung: επρόκειτο, με τα λόγια του, για ένα "φοβερό, παρασιτικό σώμα" που παρεμπόδιζε αποφασιστικά κάθε αίτημα για "ελευθερία" της κοινωνίας. Στην απάντησή του στον Κάουτσκι, ο Λένιν σημείωνε: "επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου είναι η χρήση της βίας ενάντια στην αστική τάξη· και η χρήση αυτή της βίας επιβάλλεται προπαντός όπως τόχουνε διεξοδικά και πολλές φορές εξηγήσει ο Μαρξ κι ο Έγκελς (ιδιαίτερα στον Εμφύλιο Πόλεμο στη Γαλλία και στον πρόλογο αυτού του έργου) από την ύπαρξη του μιλιταρισμού και της γραφειοκρατίας". Όχι τυχαία, ο "μιλιταρισμός" και η "γραφειοκρατία" ως αιτίες που  καθυπαγορεύουν την "επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου" συνδέονται με το αστικό κράτος ήδη στην Μπρυμαίρ του 1852:
Καταλαβαίνει κανένας αμέσως πως σε μια χώρα, όπως η Γαλλία, όπου η εκτελεστική εξουσία διαθέτει ένα υπαλληλικό στρατό με περισσότερα από μισό εκατομμύριο άτομα, και κρατάει αδιάκοπα μια τεράστια, κατά συνέπεια, μάζα από συμφέροντα και υπάρξεις κάτω από την πιο απόλυτη εξάρτηση, όπου το κράτος περιβάλλει, ελέγχει, ρυθμίζει, επιτηρεί και κηδεμονεύει την αστική κοινωνία από τις πιο πλατιές εκδηλώσεις της ζωής της ως τις πιο ασήμαντες κινήσεις της, από τους πιο γενικούς τρόπους της ζωής της ως την ιδιωτική υπόσταση των ατόμων, όπου το παρασιτικό αυτό σώμα κατορθώνει με τον πιο εξαιρετικό συγκεντρωτισμό να είναι παντού παρόν και να τα ξέρει όλα, και έχει μια ικανότητα όλο και πιο γρήγορης κίνησης και μια ελαστικότητα που βρίσκει το ανάλογό της μόνο στην απόλυτη έλλειψη αυτοτέλειας και στην ακατάστατη αμορφία του πραγματικού κοινωνικού σώματος, είναι φανερό πως σε τέτοια χώρα η Εθνοσυνέλευση, μαζί με το δικαίωμα να διαθέτει τις υπουργικές θέσεις, έχανε κάθε πραγματική επιρροή, αν δεν απλοποιούσε ταυτόχρονα την κρατική εξουσία, αν δεν λιγόστευε, όσο το δυνατό, τον υπαλληλικό στρατό και αν, τέλος, δεν επέτρεπε στην αστική κοινωνία και στην κοινή γνώμη να δημιουργήσουν τα δικά τους, ανεξάρτητα από την κυβερνητική εξουσία, όργανα (Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, μτφρ. Φ. Φωτίου Αθήνα: Θεμέλιο, 1986, σ. 75-76).
Αν όμως η οριστική και αμετάκλητη μεταμόρφωση του αστικού κράτους σε τερατώδες παράσιτο --κάτι που θα επιβεβαιωθεί για τον Μαρξ από την συμπεριφορά της κυβέρνησης Thiers στα γεγονότα του 1871-- αποτελεί το πολιτικό θεμέλιο της αναγκαιότητας της δικτατορίας του προλεταριάτου, δεν είναι λιγότερο σημαντικό αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε οικονομικό θεμέλιο της ίδιας αυτής της αναγκαιότητας της προλεταριακής δικτατορίας. Και εδώ, το Μανιφέστο του 1848 δίνει ήδη μια πρώτη ένδειξη της κατεύθυνσης που θα πάρει η σκέψη του Μαρξ στα κατοπινά χρόνια. Στο πρώτο τμήμα, "Αστοί και προλετάριοι", ο Μαρξ και ο Ένγκελς έκαναν λόγο για τη "σύγχρονη αστική κοινωνία που πρόβαλε από την καταστροφή της φεουδαρχικής κοινωνίας". Το απόλυτα κρίσιμο σημείο εδώ είναι ότι η ανάδυση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στην φεουδαρχική κοινωνία είναι "αυθόρμητη", συμβαίνει δηλαδή οργανικά, μέσα στο πεδίο των υφιστάμενων σχέσεων παραγωγής, και χωρίς να απαιτείται εξ αρχής πολιτική επανάσταση. Με τα λόγια του RP Resch:
Η ευρωπαϊκή φεουδαρχία είναι ο μόνος τρόπος παραγωγής που γνωρίζουμε ότι παρήγαγε τον καπιταλισμό αυθόρμητα, και προήγαγε την επέκταση των καπιταλιστικών δυνάμεων και  σχέσεων παραγωγής.
Το πώς συνέβη αυτό, το γιατί δηλαδή η "αποσύνθεση" των φεουδαρχικών σχέσεων παραγωγής ήταν συνώνυμη με την ανάδυση, εντός του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής, καπιταλιστικών οικονομικών σχέσεων, ο Μαρξ, ως γνωστόν, το αναλύει διεξοδικά στο τελευταίο τμήμα του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου, περί "πρωταρχικής συσσώρευσης", όπου κεντρική σημασία δίνεται στις επιπτώσεις των περιφράξεων της δημόσιας γης, αρχικά στην Αγγλία, από τον Ερρίκο τον όγδοο.

Γιατί έχει κρίσιμη σημασία αυτό το εκ πρώτης όψεως άσχετο με την "δικτατορία του προλεταριάτου" δεδομένο;

Επειδή βέβαια το ερώτημα έγινε πολύ γρήγορα το εξής απόλυτα κρίσιμο: μπορεί η μετάβαση από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό να γίνει με τον ίδιο τρόπο, "αυθόρμητα", όπως και η μετάβαση από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό;

Το ασυμφιλίωτο --επί ποινή στρέβλωσης είτε του ενός είτε του άλλου στα πλαίσια μιας "παρά φύσει" συμφιλίωσης-- χάσμα ανάμεσα στην σοσιαλδημοκρατία και τον επαναστατικό Μαρξισμό δεν είναι απλώς ένα χάσμα που δημιουργείται από τις ασύμβατες απαντήσεις που δίνουν στο ερώτημα "είναι η δικτατορία του προλεταριάτου αναγκαία"; Δημιουργείται από τις ασύμβατες απαντήσεις που δίνουν στο ερώτημα που γεννά τούτο το ερώτημα. Διότι βέβαια, αν πιστέψει κανείς, όπως έκαναν οι σοσιαλδημοκράτες, ότι το πέρασμα από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό μπορεί να γίνει "οργανικά", "αυθόρμητα", λόγω εξελίξεων μέσα στον ίδιο τον καπιταλισμό ως τρόπο παραγωγής (όπως η αριθμητική διόγκωση του προλεταριάτου ή η συγκεντροποίηση και κολλεκτιβοποίηση της παραγωγής), τότε είναι επόμενο να απορρίψει κάθε αναγκαιότητα βίαιης ανατροπής της αστικής εξουσίας, να συνταχθεί με την ιδέα ότι το πέρασμα από τον ένα τρόπο παραγωγής στον άλλο θα έρθει "ειρηνικά", σχεδόν ανεπαίσθητα.

Αν, από την άλλη, απορρίψει την ιδέα ότι ο σοσιαλισμός μπορεί να γεννηθεί "μέσα" στον καπιταλισμό, από τα "ερείπειά του", με τον ίδιο τρόπο που ο καπιταλισμός γεννήθηκε μέσα από την αποσύνθεση του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής, τότε αντιλαμβάνεται την δομική αναγκαιότητα της έννοιας της δικτατορίας του προλεταριάτου. Διότι φυσικά, η απόρριψη της ιδέας της "αυθόρμητης γέννεσης" του σοσιαλισμού σημαίνει πως δεν είναι εφικτό κανένα "οργανικό", "αυθόρμητο", "ειρηνικό" πέρασμα από τον καπιταλιστικό στον σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής, ή αλλιώς ότι υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό, διότι ο δεύτερος δεν μπορεί να εδραιωθεί πρώτα στο πεδίο της οικονομίας και μετά να κατακτήσει και την πολιτική εξουσία, αλλά πρέπει να κατακτήσει πρώτα την πολιτική εξουσία για να μπορέσει να αποπειραθεί να εδραιωθεί στο πεδίο της οικονομίας.

Αυτός είναι ο λογικός πυρήνας της έννοιας της δικτατορίας του προλεταριάτου, που κατά τον κύριο Κουρουζίδη και τους συν αυτώ είναι "απαρχαιωμένη", και με την οποία δεν ασχολείται πλέον "ουδείς" στο κόμμα του. Η δικτατορία του προλεταριάτου ανακύπτει για αυστηρά λογικούς λόγους, νομοτελειακά --και όχι λόγω κάποιας υποτιθέμενης ροπής στον "ανατολίτικο" δεσποτισμό (η νοητική αυτή κατηγορία είναι μέρος της συκοφάντησης των μπολσεβίκων από τον Κάουτσκι)-- από το γεγονός ότι σοσιαλιστικός τρόπος παραγωγής χωρίς πρότερη κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας του κράτους δεν νοείται: για αυτό η "οικοδόμηση", στην περίπτωση του σοσιαλισμού έπεται της "επανάστασης" και δεν προηγείται αυτής, όπως ουσιαστικά έγινε με τον καπιταλισμό, που αντεκατάστησε τον φεουδαρχικό τρόπο παραγωγής με την μερκαντιλιστική του μορφή ήδη από τον ύστερο 16ο και πρώιμο 17ο αιώνα, 50 με 150 χρόνια πριν τις αστικές επαναστάσεις του 1640-1660 και 1789-1795 που έδωσαν και τυπικά την κρατική εξουσία στην αστική τάξη σε Αγγλία και Γαλλία.

Στην Ελλάδα, το ΚΚΕ έχει εκφράσει με μεγάλη περιεκτικότητα και σαφήνεια την ουσία του προβλήματος της "δικτατορίας του προλεταριάτου", που δεν είναι βέβαια καθόλου οι γλυκανάλατες φλυαρίες περί δημοκρατίας του Κάουτσκι, ούτε όμως είναι απλά το αποτέλεσμα μιας διάγνωσης για τον χαρακτήρα του αστικού κράτους:
ΝΟΜΟΤΕΛΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
Το κοινωνικό περιεχόμενο της σοσιαλιστικής επανάστασης είναι η μετατροπή όλων των οικονομικών σχέσεων και πρωτίστως των σχέσεων παραγωγής σε κομμουνιστικές. Οι σχέσεις αυτές σε αντίθεση με τις αστικές -που διαμορφώθηκαν στους κόλπους της φεουδαρχίας- δεν μπορούν να εμφανιστούν στους κόλπους της αστικής κοινωνίας, όπου διαμορφώνονται μόνο οι προϋποθέσεις, η υλική βάση για τη γέννησή τους. Οι καπιταλιστικές σχέσεις μπορούσαν να αναπτύσσονται στο πλάι των φεουδαρχικών σχέσεων, χωρίς ως ένα βαθμό η ανατροπή των φεουδαρχικών σχέσεων να ήταν προϋπόθεση για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Η σοσιαλιστική επανάσταση πρέπει να λύσει, με τη συνειδητή δράση της πρωτοπόρας τάξης και του Κόμματός της, το περίπλοκο πρόβλημα της δημιουργίας της νέας κοινωνικοοικονομικής βάσης της κομμουνιστικής κοινωνίας, δηλαδή της άμεσα κοινωνικής παραγωγής στη βάση της κοινωνικής ιδιοκτησίας στα συγκεντρωμένα μέσα παραγωγής και του κεντρικού σχεδιασμού της. Η συγκέντρωση των μέσων και της παραγωγής γίνεται στο πλαίσιο της καπιταλιστικής κοινωνίας. Η διαμόρφωση των νέων σχέσεων είναι ένα ιδιαίτερα δύσκολο έργο, αποτελεί το βασικό επαναστατικό καθήκον της εργατικής εξουσίας, της δικτατορίας του προλεταριάτου. Το πέρασμα στο κομμουνιστικό σύστημα δεν είναι απλώς το πέρασμα από μια κοινωνία σε μια άλλη, δεν είναι η διαδοχή μιας εκμεταλλευτικής τάξης από μία άλλη, αλλά η οριστική και πλήρης κατάργηση κάθε τύπου ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής, κάθε τύπου εκμεταλλεύτριας τάξης.*
Αλλά γιατί "πάσχει" ο σοσιαλισμός, ως απτός, δοσμένος τρόπος παραγωγής και όχι ως απλή δομική προϋπόθεση, από έλλειψη δυνατότητας "αυθόρμητης" γέννεσης στον καπιταλισμό, στις παρυφές ή τις "ρωγμές" του όπως αρέσκονται να επιμένουν ορισμένοι μεταμοντέρνοι επίγονοι του Μπερνστάιν και του Κάουτσκι όπως ο Χόλογουει; Γιατί δεν έχει, κατά συνέπεια, καμία επιλογή παρά την "δικτατορία του προλεταριάτου" αν θέλει να υπάρξει ως τρόπος παραγωγής, αν θέλει δηλαδή να είναι κάτι άλλο από προεκλογικό σύνθημα, τρόπος του λέγειν, ωραία ατάκα για ρομαντικές γνωριμίες σε φοιτητικά πηγαδάκια, πιστοποιητικό "προοδευτικών φρονημάτων" για το "πεφωτισμένο" τμήμα της αστικής τάξης που διδάσκει στα πανεπιστήμια και αρθρογραφεί στις εφημερίδες;

Αυτό θα το εξετάσουμε στο επόμενο τμήμα του δοκιμίου.

* Βλ. επίσης Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια, "Περίοδος μετάβασης από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό".

4 σχόλια:

  1. Σιγά σιγά αρχίζω να καταλαβαίνω γιατί οι Μαρξ-Ένγκελς γράψαν κάποια από τα καλύτερα έργα τους σαν απάντηση σε ανθρώπους που ξεκάθαρα περιφρονούσαν.

    Περιμένοντας τη συνέχεια,

    Μπάμπης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. o syriza oxi mono den exei kamia sxesh me th diktatoria tou proletariatou...
    edw den exei kamia sxesh me to sosialismo...
    ta atoma milane gia idiotiko tomea.
    den einai pleon oportounistes einai sosialdhmokrates.

    george

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Οι εκμεταλλευτές μας έχουν μία εμπειρία χιλιάδων ετών στην καταπίεσή μας και μία αποφασιστικότητα που είναι τόσο μεγάλη όσο και αυτό που κατέχουν και κινδυνεύουν να χάσουν: έναν κόσμο ολόκληρο!
    Εμείς επίσης έχουμε μεγάλη πείρα από την καταπίεσή μας και πρέπει η αποφασιστικότητά μας να είναι εξίσου μεγάλη με αυτό που δεν έχουμε αλλά μπορούμε να κερδίσουμε: έναν κόσμο ολόκληρο!

    Τα αμέτρητα εγκλήματά τους σε βάρος των λαών, εκφράζουν την αποφασιστικότητα
    των αστών να διατηρήσουν την εκμετάλλευση ανθρώπου από ανθρωπο.

    Η δικτατορία του προλεταριάτου εκφράζει τη δική μας αποφασιστικότητα να την καταργήσουμε μια και για πάντα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή