Δευτέρα, 22 Οκτωβρίου 2012

Ernst Bloch-Ο Μαρξ ως στοχαστής της επανάστασης (1968)

Ernst Bloch
«Ο Μαρξ ως ο στοχαστής της επανάστασης»

Η εξέγερση ή τουλάχιστον η δυσαρέσκεια υπήρξε σε όλες τις εποχές. Όμως σε κάθε δέκα επαναστάσεις αντιστοιχούν εκατοντάδες χιλιάδες πόλεμοι. Εντούτοις, έγιναν δέκα, δεκαπέντε ή είκοσι επαναστάσεις (όσο περισσότερες, τόσο το καλύτερο). Αλλά ο πρώτος άνθρωπος που στοχάστηκε την επανάσταση ήταν ο Καρλ Μαρξ.

Έτσι προκύπτουν τα ακόλουθα ερωτήματα τα οποία θα ήθελα να διατυπώσω υπό μορφήν θέσεων:

1. Η λέξη – κλειδί, «Δυσαρέσκεια».
Η δυσαρέσκεια είναι εύκολο να υπάρχει απλωμένη παντού και χωρίς αμφιβολία είναι καλύτερη από το τίποτα. Το πόσο είναι θετική μπορεί να διαπιστωθεί στις μέρες μας, στο ξεσήκωμα των φοιτητών. Όμως ποιός είναι ο δρόμος που οδηγεί από την αρχικά ψυχολογική κατάσταση της δυσαρέσκειας στην εξέγερση; Η δυσαρέσκεια δεν αρκεί. Ο καθείς πρέπει να γνωρίζει όχι μόνο τι δεν θέλει, αλλά επίσης και τι θέλει. Στη λογική υπάρχει η έννοια του ορίου. Όταν αισθανόμαστε την ύπαρξη ενός ορίου, το έχουμε ήδη επεξεργαστεί νοητικά. Η νοσταλγία του φυλακισμένου για ελευθερία περιέχει την ιδέα της ελευθερίας.

Ο Καρλ Μαρξ που διείδε τη δυσαρέσκεια, που έθεσε βραχυπρόθεσμους και μεσοπρόθεσμους στόχους χωρίς ποτέ να ξεχνά τον έσχατο στόχο που εξυπονοείται μέσα τους, ζήτησε την εξάλειψη όλων των όρων που κάνουν τον άνθρωπο να είναι ένα καταπιεσμένο, χαμένο, αξιοκαταφρόνητο, λησμονημένο ον. Αυτό το διαπίστωσε όχι μόνο αρνητικά, αλλά απολύτως θετικά. Το άλμα από την κατάσταση της αναγκαιότητας στη κατάσταση της ελευθερίας γίνεται ξεκάθαρο, στ' αλήθεια, με την προκλητικότητα μιας συνθηματολογίας, εξαιτίας της εξίσωσης φιλοσοφίας και πράξης.

Το σημείο μέσα από το οποίο ο Μαρξ μετέτρεψε τη δυσαρέσκεια ήταν η αντίφαση με δύο μορφές: ο υποκειμενικός παράγων και τα όριά του, προπάντων, ο αντικειμενικός παράγων μέσω του οποίου η ψυχική προδιάθεση της επανάστασης και η αποκλειστικά αφηρημένη Ουτοπία βρίσκονται αντιμέτωπες με την παρακμή τους.


Η αντίφαση είναι υποκειμενικά «αντιφατική» και κατά συνέπεια επαναστατική, αντικειμενικά είναι μια ασυνέπεια, κυρίως μεταξύ των παραγωγικών δυνάμεων και των συνθηκών παραγωγής.

Υπάρχει μια βασική αντίφαση μεταξύ του συλλογικού τρόπου παραγωγής του εργοστασίου, ο οποίος θα επέβαλλε την κοινωνικοποιημένη ιδιοκτησία, και της ιδιωτικής οικειοποίησης της παραγώμενης υπεραξίας με τη μορφή του κέρδους. Αυτή η βασική αντίφαση, που ο Μαρξ έφερε στο φως με εξαιρετική οξύτητα, διατηρείται στον προηγμένο καπιταλισμό, ακόμη και όταν αποκρύβεται μέσα από ένα σωρό έξυπνες ασυναρτησίες για κοινωνική συμμετοχή, ιδιαίτερα στη Δυτική Γερμανία.

Οι λέξεις «καταπιεστής – καταπιεζόμενος» δεν είναι πλέον στη μόδα, και δεν μπορούμε πια να μιλάμε για την εξαθλίωση του προλεταριάτου. Ωστόσο, ο Μπρέχτ πρότεινε μια άλλη αντίθεση: «διευθύνοντες – διευθυνόμενοι». Αλλά οι διευθυνόμενοι είναι οι ίδιοι φτωχοδιάβολοι όπως πριν οι προλετάριοι. Απλώς έχουν πιο ωραίο όνομα.

2. Το πρώτο πρόβλημα είναι: με ποιό τρόπο η δυσαρέσκεια γίνεται θετική; Σε ποιόν βαθμό είναι δείκτης αυτού με το οποίο θα μπορούσε να ικανοποιηθεί;

Το δεύτερο πρόβλημα είναι εκείνο της βίας. Ο Μαρξ όχι μόνο ξανάστησε τη διαλεκτική του Χέγκελ στα πόδια της, αλλά την έμαθε και πως να περπατά. Όταν οι «αρχές» ασκούν βία, αυτό δεν ονομάζεται βία. Όμως αν ο καταπιεσμένος προσφεύγει έστω και στην πιο αξιοθρήνητη πράξη αυτοάμυνας, τότε η «βία» αυτή θεωρείται έγκλημα και καταστέλλεται από την αστυνομία. Μια υποκριτική αγανάκτηση σχετικά μ΄αυτό εμφανίζεται στην επί του Όρους Ομιλία. Όμως ο Ιησούς είπε και άλλα πράγματα: «ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην, αλλά μάχαιραν!» το να μην αντιστέκεται κανείς στο κακό μπορεί να είναι δυνατόν στους ουρανούς, όχι όμως εδώ στην πράξη.

Το πρόβλημα της βίας ερμηνεύτηκε λανθασμένα μέχρι τις μέρες μας ως το κυριότερο πρόβλημα. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς στα τέλη του 19ου αιώνα περίμεναν τη μεγάλη καταστροφή σχεδόν από στιγμή σε στιγμή. Πίστευαν ότι οι συνθήκες θα ωρίμαζαν από μόνες τους μέχρι που τα τυχαία και τεχνητά, τα παλαιομοδίτικα και απαρχαιωμένα εμπόδια απλώς θα έπρεπε να παραμεριστούν σαν ξεραμένα κλαριά, ώστε να γεννηθεί η καινούρια κοινωνία και η ελευθερία.

Σήμερα δεν μπορούμε να δούμε έτσι τα πράγματα. Ο κόσμος και οι κοινωνικές συνθήκες έχουν βυθιστεί σε ένα είδος αντικειμενικά πραγματικής ομίχλης που υπάρχει όχι μέσα στο νου.

Αυτή η ομίχλη θα διαλυθεί, χωρίς αμφιβολία. Όμως προς το παρόν η ιδέα δεν φαίνεται να αναδύεται μέσα από την πραγματικότητα, κι ούτε η πορεία των γεγονότων φαίνεται να τίθεται αυτόματα. Αν παραμείνουμε αδρανείς θα συμβάλουμε στο να εξαφανιστεί αυτό που ήδη έχει επιτευχθεί.

Το αίμα που χύθηκε στις επαναστάσεις είναι πολύ λιγότερο αν συγκριθεί με το αίμα που χύθηκε στους πολέμους.

3. Ο ρόλος της τελικής κατάληξης: Αυτό που ο σοσιαλισμός επιθυμούσε ως τελικό στόχο πρέπει να παρουσιαστεί σε όλα τα στάδια, αλλιώς οι βραχυπρόθεσμοι σκοποί καταντούν βαρετοί. Η ιδέα του «καλύτερου μέλλοντος» και του ένθερμου μαζικού κινήματος στον αγώνα για το μέλλον αυτό έχει ξεθωριάσει και πεθαίνει μέσα σ΄όλες τις μαρξιστικές συζητήσεις από το 1918, αν και ο στόχος είναι πιο κοντινός. Η κληρονομική σοσιαλιστική γη έχει παραδοθεί στον εχθρό, έχει εγκαταλειφθεί στους ναζί και στην εκκλησιαστική προπαγάνδα.

Ποιός στόχος και για ποιό σκοπό; Τι επιθυμούμε πραγματικά; Πρέπει να σκεφθούμε πάνω σ΄αυτό. Όχι πια έξω από κάθε συνάφεια μέσα σε μια αφηρημένη Ουτοπία αλλά μέσα στην καινούρια ιδέα μιας συγκεκριμένης Ουτοπίας όπως μας την είχε δείξει ο Μαρξ, μιας Ουτοπίας που δεν είναι πλέον Ουτοπία διότι είναι συγκεκριμένη, δεν έχει χάσει τη θέα της πραγματικότητας. Η Ουτοπία αυτή δεν μπορεί να επιτευχθεί, μέχρι που τελικά να φθάσουμε στη μεγάλη ειρήνη την οποία ο Τόμας Μύντσερ – και όλοι οι άλλοι μεγάλοι επαναστάτες – οραματίσθηκε με το σύμβολο του ουράνιου τόξου, χωρίς τεμπελιά και χωρίς προδοσία στα μέτωπα.

Αυτό είναι που ονομάζω το θερμό ρεύμα του μαρξισμού και που απαιτεί την πιο ζωντανή μας σκέψη και συζήτηση.

16 Αυγούστου 1968
Πηγή: Ερνστ Μπλοχ, «Ουτοπία και Επανάσταση», εκδ. Έρασμος, σελ. 29 - 32

Αρχική δημοσίευση: Disdaimona

14 σχόλια:

  1. Tο "Ουτοπία και Επανάσταση" είναι καλη αρχή για κάποιον που δεν έχει ξαναδιαβάσει Μπλοχ;

    Θάνος Κ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ναι, δεδομένου ότι το βασικό του έργο, Η αρχή της ελπίδας, δεν έχει μεταφραστεί. Δεν ξέρω αν έχει μεταφραστεί το Ίχνη, δεν νομίζω ότι έχει μεταφραστεί το βιβλίο του για τον Χριστιανισμό, ούτε το Η μη συγχρονικότητα και η υποχρέωση στη διαλεκτική της. Ίσως έχει βγει Το πνεύμα της ουτοπίας;

      Διαγραφή
    2. Μεταφρασμένα βλέπω το "Ουτοπία και Επανάσταση" και το "Κάτι λείπει" με τον Αντόρνο. Ευχαριστώ πολύ, θα "επενδύσω".

      Θάνος Κ.

      Διαγραφή
    3. Το "Κάτι λείπει" είναι το πρώτο κείμενο στην αγγλόφωνη συλλογή Η Ουτοπική λειτουργία της τέχνης και της λογοτεχνίας. Είναι συζήτηση με τον Αντόρνο.

      Διαγραφή
  2. ΚΑΙ ΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΗ-ΠΑΡΑΚΛΗΣΗ

    Φίλε Αντώνη,

    Μήπως ξέρεις ή μπορείς να μάθεις —δεν το βιάζομαι, απάντησέ μου όποτε θέλεις— αν υπάρχει αγγλική μετάφραση των καταλοίπων των Ερνστ Μπλοχ που κυκλοφόρησαν στα γερμανικά με τον τίτλο «Ο λόγος της ύλης» [Logos der Materie] (Φραγκφούρτη 2000) και δεν περιλαμβάνονται ούτε στην17τομη έκδοση των «Έργων» ούτε στην 4τομη έκδοση των «Παραδόσεων για το μάθημα της φιλοσοφίας της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας» ούτε στην 2τομη «Εκλογή επιστολογραφίας»; Είναι σημειώσεις που ξεκινάνε από το 1923 και σταματάνε το 1949 και αφορούν κατά βάση την θεμελίωση των βάσεων μιας υλιστικής λογικής.

    Το έχω συστήσει το βιβλίο σ’ έναν παλιό καλό φίλο που δεν ξέρει γερμανικά και το ψάχνει στα αγγλικά χωρίς μέχρι στιγμής επιτυχία.

    Σ’ ευχαριστώ εκ των προτέρων.

    Μη απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όχι.

      Τα έργα του Μπλοχ που έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά είναι:

      Η αρχή της ελπίδας (τρεις τόμοι) {Das Prinzip Hoffnung]
      Το πνεύμα της ουτοπίας {Geist der Utopie]
      Κληρονομιά των καιρών μας (από όπου το "Το μη σύγχρονο και η υποχρέωση στη διαλεκτική του")
      Ίχνη [Spuren]
      Ο Αθεϊσμός στον Χριστιανισμό
      Φυσικό δίκαιο και ανθρώπινη αξιοπρέπεια
      Δοκίμια για τη φιλοσοφία της μουσικής
      Λογοτεχνικά δοκίμια
      Για τον Καρλ Μαρξ

      Η συλλογή κειμένων Η ουτοπική λειτουργία της τέχνης και της λογοτεχνίας
      και ένα κείμενό του στον συλλογικό τόμο Αισθητική και Πολιτική

      Διαγραφή
    2. Αντώνη θα σου φορτωθώ και εγώ "λίγο"!
      Το απόσπασμα που ανέβασες αντιστοιχεί στη γαλλική έκδοση L'esprit de l'utopie, Gallimard, νομίζω 1977 ή 1978 ? Γιατί δεν βρίσκω γαλλόφωνο αντίστοιχο (πχ utopie et revolution)
      Συγνώμη, το χρειάζομαι για ένα κείμενο και σε ευχαριστώ για την ανάρτηση!
      Λ.

      Διαγραφή
    3. Αποκλείεται αν η γαλλική μετάφραση είναι, όπως φαίνεται να είναι, μετάφραση του Geist der Utopie, το οποίο είναι πολύ πρώιμο έργο, γραμμένο στα 1917-19, και όχι βέβαια το 1968. Δυστυχώς δεν έχω εύκαιρη την έκδοση του Έρασμου να σου πω ακριβώς από πού είναι το απόσπασμα, αλλά σίγουρα είναι μεταγενέστερο κείμενο.

      Διαγραφή
    4. Ευχαριστώ, θα το ψάξω αναλυτικά. Το κείμενο τα σπάει. Και σκέψου ότι ο Lowy που μελέτησε και τον Bloch και τον Adorno, και γενικά εγώ τον είχα σε εκτίμηση, υπέγραψε το συριζαίικο πιστοποιητικό κοινωνικών φρονιμάτων. Τι να πει κανείς ... Α ναι και σχεδόν τον έφτυναν στην Ελλάδα, μέχρι που έφτασε η ώρα για τις υπογραφούλες.

      Διαγραφή
    5. Ήταν φανερό τι θα κάνει ο Λέβι. Ελληνίδα γυναίκα, υπερβολικά πολλούς γνωστούς στην χώρα της φαιδράς πορτοκαλέας ως διανόησης.

      Παρ' όλα αυτά, τον συμπαθώ και τον θεωρώ αξιοπρεπή. Όχι σπουδαίο, αλλά αξιοπρεπή.

      Διαγραφή
    6. Συμφωνούμε. Όταν πριν χρόνια είχα βρει την ελληνική μετάφραση της μελαγχολίας, μου είχε φανεί λίαν ενδιαφέρουσα η ανάλυση περί αντικαπιλιστικής φύσης του ρομαντισμου, ακριβώς γιατί ερχόταν σε αντίθεση με διάφορα εδώδιμα στη χώρα της φαιδράς πορτοκαλέας.
      Δεν είναι θέμα συμπάθειας, απλά μετά από ένα σημείο νιώθει κανείς ως ο τρελλός του χωριού.

      Διαγραφή
  3. «Ποιός στόχος και για ποιό σκοπό; Τι επιθυμούμε πραγματικά; Πρέπει να σκεφθούμε πάνω σ΄αυτό. Όχι πια έξω από κάθε συνάφεια μέσα σε μια αφηρημένη Ουτοπία αλλά μέσα στην καινούρια ιδέα μιας συγκεκριμένης Ουτοπίας όπως μας την είχε δείξει ο Μαρξ, μιας Ουτοπίας που δεν είναι πλέον Ουτοπία διότι είναι συγκεκριμένη, δεν έχει χάσει τη θέα της πραγματικότητας. […] Αυτό είναι που ονομάζω το θερμό ρεύμα του μαρξισμού και που απαιτεί την πιο ζωντανή μας σκέψη και συζήτηση.»

    Και εδώ χαλάνε το πράγμα όσοι λένε «πουτάνα όλα» (να καταστρέψουμε αυτό που υπάρχει, αλλά χωρίς να το αντικαταστήσουμε με κάτι συγκεκριμένο) και όσοι αρνούνται την εμπειρία ως κάτι που «προδόθηκε από τους εκφραστές του», ακριβώς γιατί σβήνουν από την εποπτεία το στόχο. Οπότε σκέπτεται κανείς «αν δεν έχουμε στόχο να μας εμπνεύει, ας καθίσουμε στα αυγά μας».

    Neophyte_commie

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

    Πρώτα σ’ ευχαριστώ πολύ για την ταχύτατη απάντηση και μετά για την καταπληκτική έγχρωμη φωτογραφία του Μπλοχ που ανήρτησες.

    Χαιρετώ.

    Μη απολιθωμένος (ακόμα!) από τις ακτές της Ανατολικής Βαλτικής

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Συγνώμη για το άσχετο της ερώτησης με το ποστ, αλλά δε ξέρω που αλλού θα χωρούσε η ερώτηση μου, στην οποία μάλλον είσαι ο μόνος που μπορεί να βοηθήσει:

    Επεσε στα χέρια μου το "Κεφάλι και Κοιλιά" του μαθητή του Μπλόχ Γκέχαρτ Τσβέρεντς. Υπότιτλος: "η ιστορία ενός εργάτη που έμπλεξε με τους διανοούμενους". Γένικα φαίνεται καλό, αλλά δεδομένου οτι ο Τσβέρεντς, ομοίως όπως και ο Μπλόχ, μετά το 61 αυτομόλησαν στην Δυτική Γερμανία(στην περιγραφή του βιβλίου λέει βέβαια οτι ποτέ δε σταμάτησε τη πάλη για τον σοσιαλισμό), και επειδή είναι και μεγαλούτσικο για τα δεδομένα μου βιβλίο, μήπως ξέρεις αν αξίζει τον κόπο να κάτσω να το διαβάσω ή όχι; Δεν έχω καμμία όρεξη να διαβάσω απολογιστικές πρωην κομμουνιστών, με ενδιαφέρει μόνο όσο δεν έχει αντικομμουνιστικό περιεχόμενο.




    metalorixos

    ΑπάντησηΔιαγραφή