Παρασκευή, 17 Αυγούστου 2012

"Το μόνο πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία είναι ότι τίποτε δεν μας διδάσκει η ιστορία" (δεύτερο μέρος)

Ας ξανακοιτάξουμε τη δομή του επιχειρήματος του Χέγκελ σε ό,τι αφορά την αντίστιξη Γαλλίας και Γερμανίας από τη σκοπιά της ιστοριογραφίας, και συγκεκριμένα της χρήσης του παρελθόντος από την "αναστοχαστική ιστοριογραφία":

1. "Οι χλωμές σκιές την μνήμης αγωνίζονται μάταια με τη ζωή και την ελευθερία του Παρόντος. Αν το κοιτάξουμε με αυτό το πρίσμα, τίποτε δεν είναι πιο επιπόλαιο από την συχνά επαναλαμβανόμενη επίκληση Ελληνικών και Ρωμαϊκών παραδειγμάτων κατά την Γαλλική Επανάσταση. Τίποτε δεν διαφέρει περισσότερο από ό,τι το πνεύμα εκείνων των εποχών [της Ελληνικής και Ρωμαϊκής] και αυτό της δικής μας εποχής."

Μία κρίση έντονα αρνητική για την Γαλλία, αλλά επίσης μια κρίση που συγχέει εντυπωσιακά την ιστοριογραφία, την καταγραφή/αναπαράσταση της ιστορίας (που είναι και το θέμα όλου του τμήματος), με την δημιουργία της ιστορίας.

2. "Ο Johannes v. Müller, στην Οικουμενική ιστορία του, και επίσης στην Ιστορία της Ελβετίας, είχε τέτοιους ηθικούς στόχους κατά νου. Είχε ως στόχο να ετοιμάσει μια σειρά πολιτικών δογμάτων για την εκπαίδευση των ηγεμόνων, των κυβερνήσεων και των λαών (έφτιαξε μια ειδική συλλογή δογμάτων και στοχασμών, -και συχνά μας έδινε στην αλληλογραφία του τον ακριβή αριθμό των αποφθεγμάτων που είχε συγκεντρώσει σε μια βδομάδα)· αλλά δεν μπορεί να θεωρεί αυτή την όψη της εργασίας του σαν κάτι που ανήκει σε ό,τι καλύτερο κατόρθωσε."

Μία εντελώς απρόσμενη στροφή, μιας και το "συγκεκριμένο δείγμα" του καταχρηστικού και άχρηστου χαρακτήρα της διδακτικής επίκλησης του παρελθόντος δεν είναι γαλλικό αλλά γερμανικό. Στην πρώτη σύγχυση, αυτή μεταξύ ιστοριογραφίας και πολιτικής δράσης, προστίθεται μια δεύτερη, αυτή μεταξύ επίκρισης της Γαλλίας και της συγκεκριμένης δειγματοληψίας του προβλήματος από τη λάθος χώρα.

3. "Μόνο μια αναλυτική, φιλελεύθερη, συνολική αντίληψη των ιστορικών σχέσεων (όπως, πχ, αυτή που βρίσκουμε στο Πνεύμα των νόμων του Μοντεσκιέ) μπορεί να δώσει αλήθεια και ενδιαφέρον σε στοχασμούς τέτοιου είδους."

Δεύτερη στροφή και ακύρωση αυτού που φαίνεται να είναι το αρχικό επιχείρημα. Το γαλλικό παράδειγμα είναι τώρα ακριβώς το "νόμιμο" ιστοριογραφικά, αυτό που μας δίνει ένα δείγμα του ότι είναι εφικτό να γίνει διδακτική χρήση του παρελθόντος που να είναι επίσης πολιτικά γόνιμη στο παρόν.

4. "Έχοντας απηυδήσει με τέτοιες αναστοχαστικές ιστορικές μελέτες, οι αναγνώστες συχνά επιστρέφουν με ευχαρίστηση σε αφηγήματα που δεν υιοθετούν καμία συγκεκριμένη οπτική γωνία. Αυτά οπωσδήποτε έχουν την αξία τους, αλλά ως επί το πλείστον προσφέρουν απλώς υλικό για την ιστορία. Εμείς οι Γερμανοί δεν ικανοποιούμαστε με τέτοια. Οι Γάλλοι, από την άλλη, δείχνουν μεγάλη ευφυία στο να ξαναζωντανεύουν τις περασμένες εποχές, και στο να κάνουν το παρεθλόν να αποκτά συνάφεια με την παρούσα κατάσταση πραγμάτων."

Ευθεία σύγκριση Γερμανίας και Γαλλίας, με την δεύτερη να υπερτερεί ξεκάθαρα στην ικανότητα να ξαναζωντανεύει "τις περασμένες εποχές". Όχι αναπαραστατικά, όχι ως απλό schein, αλλά κάνοντας "το παρεθλόν να αποκτά συνάφεια με την παρούσα κατάσταση πραγμάτων." Και αυτή η ικανότητα έχει ως απτό δείγμα της τον Μοντεσκιέ. Και άρα αναγκαστικά και τη Γαλλική επανάσταση, παρά την αρχική της χρήση ως παραδείγματος μιας "επιπόλαιας" χρήσης των διδαγμάτων της ιστορίας.

Πώς θα μπορούσε να εξηγήσει κανείς τις πρόδηλες αντιφάσεις, τις πολύπλοκες περιελίξεις (λαϊκά, θα λέγαμε "ντρίμπλες") με τις οποίες ο Χέγκελ ξεκινά την αντιπαράθεση Γερμανίας-Γαλλίας "σωβινιστικά", για να καταλήξει να ανατρέψει όχι απλώς αυτόν τον "σωβινισμό", αλλά επίσης την αρχικά αρνητική στάση απέναντι στην δυνατότητα της ιστορίας να χρησιμεύσει πολιτικά, δηλαδή να διαμορφώσει το συλλογικό παρόν;

Ανάμεσα στη Γαλλία και τη Γερμανία υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά που ονομάζεται και δεν ονομάζεται από τον Χέγκελ. Γύρω από αυτή περιστρέφεται ολάκερο το απόσπασμα, στη σκιά της απλώνεται. Και αυτή η διαφορά είναι η επανάσταση. Η επανάσταση είναι αυτό που πέτυχε η Γαλλία και αυτό που παραμένει απόν και αδιανόητο στην εγελιανή Γερμανία. Και είναι ακριβώς αυτή η διαφορά που κάνει τη διαφορά σε ό,τι αφορά την ιστοριογραφία: ο Μοντεσκιέ δεν είναι άλλος ένας Müller, επειδή στη χώρα του το σύγγραμά του βρήκε πολιτική έκφραση στη συλλογική ιστορία. Η ιστορία, τα διδάγματα της ιστορίας, δεν είναι στείρα ηθικοπλαστική υπόθεση στη Γαλλία, επειδή στη Γαλλία υπήρξε η επανάσταση, και η επανάσταση είναι η απτή απόδειξη ότι μπορείς να χρησιμοποιήσεις το παρελθόν για να διαμορφώσεις το παρόν. Είναι η απτή απόδειξη ότι η αδυναμία των λαών και των κρατών να αντλήσουν οτιδήποτε από την ιστορία δεν αφορά όλους τους λαούς και τα κράτη αιωνίως. Μάλλον, ως ρήση, η φράση του Χέγκελ για αυτή την αδυναμία αναδεικνύεται εκ των υστέρων ως μια κεκαλυμμένη κριτική στην Γερμανία συγκεκριμένα, στην αδυναμία της Γερμανίας να κάνει ό,τι έκανε η Γαλλία. Για αυτό και η αναφορά στην "επιπολαιότητα" της επίκλησης "ελληνικών και ρωμαϊκών παραδειγμάτων" "φορτώνεται", μέσα από ένα συμπτωματικό και πανούργο αλληθωρισμό, όχι σε Γάλλο, αλλά σε Γερμανό.

Επιστροφή (ή  προώθηση) στον Μαρξ. Ποιο είναι το παράδοξο της αρχής της Μπρυμαίρ; Η αμφιθυμία, ακριβώς στα πρότυπα του αποσπάσματος του Χέγκελ, γύρω απ' το θέμα του εφικτού (και ίσως, του επιθυμητού) της ιστορικής επανάληψης. Πάμε να δούμε αναλυτικότερα τη δομή του επιχειρήματος του Μαρξ, ο οποίος βέβαια "επαναλαμβάνει" τον Χέγκελ (αλλά τι ακριβώς εννοούμε με τη λέξη "επανάληψη";):

1. "Η παράδοση όλων των νεκρών γενεών βαραίνει σα βραχνάς στο μυαλό των ζωντανών."

Το παρελθόν ως βάρος, ως το ανεπιθύμητο άχθος ("βραχνάς" στην ελληνική μετάφραση) του νεκρού πάνω στο ζωντανό. Με άλλα λόγια, μια  αντιστροφή του σχήματος με το οποίο ο Χέγκελ υπογραμμίζει την αδυναμία του παρελθόντος να επηρεάσει το παρόν ("Οι χλωμές σκιές την μνήμης αγωνίζονται μάταια με τη ζωή και την ελευθερία του Παρόντος"). Εδώ, το παρελθόν δεν είναι ανήμπορο μπροστά στο παρόν, αλλά παρασιτικό: ζει σε βάρος του παρόντος, σαν ζόμπι ή βρυκόλακας. Αλλά από την άλλη, συμβαίνει ό,τι και στον Χέγκελ ακριβώς: η πρώτη αναφορά στην δυνατότητα πολιτικής "διδαχής" απ' το παρελθόν είναι αρνητική σε χαρακτήρα.

2. "Και όταν ακόμα οι ζωντανοί φαίνονται σαν ν' ασχολούνται ν' ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα και να δημιουργήσουν κάτι που έχει προϋπάρξει, σ' αυτές ακριβώς τις εποχές της επαναστατικής κρίσης επικαλούνται φοβισμένοι τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα μαχητικά συνθήματά τους, τις στολές τους για να παραστήσουν με την αρχαιοπρεπή αυτή, σεβάσμια μεταμφίεση και μ' αυτή τη δανεισμένη γλώσσα τη νέα σκηνή της παγκόσμιας ιστορίας. Έτσι ο Λούθηρος φόρεσε τη μάσκα του απόστολου Παύλου, η επανάσταση του 1789 - 1814 ντύθηκε διαδοχικά τη στολή της ρωμαϊκής δημοκρατίας και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και η επανάσταση του 1848 δε βρήκε να κάνει τίποτα καλύτερο από το να παρωδήσει πότε το 1789 και πότε την επαναστατική παράδοση του 1793 - 1795."

Όχι τόσο μια στροφή όσο μια αβυσσαλέα πολυπλοκοποίηση του ζητήματος. Τα παραδείγματα στο τέλος (Λούθηρος, επαναστάση του 1789, επανάσταση του 1848) μοιάζουν στόχος ειρωνείας, παρωδίας ("παρωδία" είναι άλλωστε αυτό που ο Μαρξ εντοπίζει στο 1848). Μέχρι εδώ, τα πράγματα φαίνονται φυσιολογικά. Η αρχή όμως του αποσπάσματος ανατρέπει τα δεδομένα:  "Kαι όταν ακόμα οι ζωντανοί φαίνονται σαν ν' ασχολούνται ν' ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα και να δημιουργήσουν κάτι που έχει προϋπάρξει, σ' αυτές ακριβώς τις εποχές της επαναστατικής κρίσης επικαλούνται φοβισμένοι τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους" (φαντάσματα τα οποία επικαλούμαστε ως συμμάχους για να αντιμετωπίσουμε τον φόβο της πραγματικότητας αντί για φαντάσματα τα οποία παύουν να μας τρομάζουν μόνο όταν επιστρέφουμε, ανακουφισμένοι και ασφαλείς, στην πραγματικότητα!!)

Στην ερώτηση "τι είναι η επανάσταση;" (και άρα και "τι είναι αυτό που χωρίζει τη Γερμανία από τη Γαλλία";) μία απάντηση είναι αυτή ακριβώς που δίνεται στην πρώτη πρόταση: "επανάσταση είναι μια ανατροπή του παρόντος, στο όνομα ενός πράγματος που (νομίζουμε ότι) έχει προϋπάρξει, μια συστροφή του χρόνου προς τα πίσω ώστε αυτός να πάει μπροστά. Και επειδή αυτή η διαδικασία δημιουργεί φόβο και ανασφάλεια, οι άνθρωποι που θέλουν να ανατρέψουν το παρόν αναγκάζονται να επικαλεστούν 'φοβισμένοι τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους'."

Το τέλος του αποσπάσματος φαίνεται να καταδικάζει ως καταχρηστική την αναφορά των επαναστάσεων στο παρελθόν, να την σαρκάζει ως "παρωδία." Η αρχή του αποσπάσματος, αντίθετα, την κάνει να φαίνεται δομικά αναπόφευκτη, σύμφυτη με την ίδια την ουσία του τι είναι μια επανάσταση. Μια παρωδία που είναι επίσης απόλυτα αναπόφευκτη, που επιβάλλεται όχι από υποκειμενικές προδιαθέσεις αλλά από την φύση των πραγμάτων, δεν είναι ακριβώς "παρωδία". Και τότε η τάση της "παράδοσης όλων των νεκρών γενεών" να "βαραίνει σαν βραχνάς στο μυαλό των ζωντανών" δεν είναι ακριβώς κάτι που μπορεί να αποφευχθεί, όσο κι αν η ρητορική δεινότητα του Μαρξ προσδίδει κάτι το γελοίο στον Λούθηρο, τους Ιακωβίνους, ή τους επαναστάτες του 1848.

Θα συνεχίσουμε.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου