Παρασκευή, 17 Αυγούστου 2012

"Το μόνο πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία είναι ότι τίποτε δεν μας διδάσκει η ιστορία" (έκτο μέρος)

Αλλά γιατί δεν κάνει καμία συγκεκριμένη αναφορά στο παρελθόν της εργατικής τάξης ο Μαρξ, όσο και αν ξεκαθαρίζει ποιο είναι το νόημα της αναφοράς του στην αναγκαιότητα οι νέες κοινωνικές επαναστάσεις να αντλήσουν το νόημά τους από το μέλλον; Επειδή βέβαια η εργατική τάξη είναι μια μόλις αναδυόμενη τάξη για αυτόν, μια τάξη της οποίας την ίδια την ύπαρξη ως (προλεταριάτου) δεν θα διαπιστώσει πριν το 1843. Τούτο φυσικά δεν σημαίνει ότι μετά τον Μαρξ η εργατική τάξη παύει να υφίσταται. Δεν σημαίνει ότι δεν αποκτά, ακριβώς μέσα από την συνειδητοποίηση και οργάνωσή της, ένα δικό της ιστορικό παρελθόν.

Ούτε όμως σημαίνει και πως η εργατική τάξη μπορεί να σχετιστεί με το παρελθόν της με τον ίδιο τρόπο που το έκανε η αστική τάξη στην "ηρωϊκή φάση" της ύπαρξής της, από τον Λούθηρο ως τον Μέγα Ναπολέοντα. Γιατί, όπως ο Μαρξ θα δείξει ήδη από τα γραπτά του 1843, η εργατική τάξη συμπυκνώνει ταυτόχρονα μια αρνητική και μια θετική οικουμενικότητα, είναι πάντοτε "το τίποτα" που είναι επίσης "τα πάντα": η τάξη της κοινωνίας των πολιτών που δεν ανήκει στην κοινωνία των πολιτών, το μέρος του όλου που ταυτόχρονα βρίσκεται εκτός του συνόλου, η συμπύκνωση, ήδη στην πραγματικότητα και όχι στην ιδεολογία, όλων των αξιών της οικουμενικότητας που η αστική τάξη διατυμπανίζει αλλά δεν μπορεί ποτέ να υλοποιήσει ή να ενσαρκώσει παρά μόνο ως παρωδίες: της αδελφότητας, της ισότητας, της ελευθερίας. Εφόσον ως υποκείμενο η εργατική τάξη δεν είναι απλώς μια "άλλη τάξη" αλλά η "διάλυση των τάξεων" η σχέση της με το παρελθόν της δεν μπορεί ποτέ να είναι μια μονοσήμαντα "ηρωϊκή" και "καταφατική" σχέση. Είναι επίσης, ταυτόχρονα, μια αρνητική και καταστροφική θέση, με την αυστηρή έννοια ότι ο πολιτικός στόχος της εργατικής τάξης είναι η κατάργηση των τάξεων και άρα και του εαυτού της: πουθενά στο παρελθόν της δεν μπορεί η εργατική τάξη να εντοπίσει ακέραιο ένα είδωλο του εαυτού της που να επιθυμεί να λατρέψει· αλλά και πουθενά στο παρελθόν της δεν μπορεί να μην εντοπίσει, στις ίδιες της τις ήττες και τις συντριβές, την αλφαβήτα της πολιτικής της εμπειρίας, της δικής της, αυτόνομης επιστημολογίας και φιλοσοφίας της ιστορίας.

Κλείνουμε με μια συνομιλία από το 1978, μεταξύ του τότε ΓΓ του ΚΚΕ Χαρίλαου Φλωράκη και του Γ. Βιέιρα, ΓΓ του ΚΚ Κολομβίας, που αναδεικνύει --νομίζω ξεκάθαρα-- πως οι κομμουνιστές δεν αρκέστηκαν ποτέ ούτε στην μηχανική αναπαραγωγή ενός τσιτάτου που, παραποιημένου και εξοβελισμένου από τα συμφραζόμενά του, έχει καταδικαστεί στην στείρα αστική κοινοτοπία, ούτε στην απάρνηση της σημασίας του. Αντίθετα, η κομμουνιστική σκέψη για την ιστορία εκκινεί πάντα τόσο από την αναγκαιότητα, για την εργατική τάξη, της διδαχής της από την δική της ιστορική εμπειρία ως υποκειμένου, όσο και για την ανεπάρκεια, για την ίδια αυτή τάξη, κάθε μοντέλου ερμηνείας που θα αφομοίωνε τη σημασία αυτής της "διδαχής" πίσω στα τελεσίδικα ξεπερασμένα συμφραζόμενα της αστικής επαναστατικής παιδαγωγίας:
Χ. ΦΛΩΡΑΚΗΣ: Η επικαιρότητα της αναφοράς στο θέμα της χρησιμοποίησης της επαναστατικής πείρας, κατά τη γνώμη μου, είναι έκδηλη. Είναι γνωστό ότι οι νέες συνθήκες, τα νέα φαινόμενα της κοινωνικής ζωής, μπροστά στα οποία βρισκόμαστε, δημιουργούν την ανάγκη της δημιουργικής αντιμετώπισης, της ανάλυσης και της εκτίμησής τους ότι οι πολιτικές μας αποφάσεις πρέπει να είναι επιστημονικά θεμελιωμένες. Το προτσές της αφομοίωσης και της γνώσης του νέου και της επεξεργασίας της αντίστοιχης πολιτικής συνοδεύεται από τη φυσική αναφορά στο «παλιό», στα διδάγματα της ιστορίας. Σε σύνδεση μ' αυτό προωθείται νομοτελειακά στην ημερήσια διάταξη το ζήτημα της εφαρμοστικότητας ή του βαθμού της εφαρμοστικότητας εκείνης της πείρας, η οποία συσσωρεύτηκε από το επαναστατικό κίνημα στο παρελθόν
Ορισμένες φορές το πρόβλημα τίθεται και πιο πλατιά: διδάσκει η ιστορία; Αυτό το πρόβλημα τίθεται όχι μόνο από τους επιστήμονες, αλλά και από τους πολιτικούς, οι οποίοι ταυτόχρονα καθόλου δεν καθοδηγούνται από ίδιους σκοπούς. Ή, απλά, μπορούμε να πούμε το εξής: ορισμένοι θέλουν να ξεκαθαρίσουν την αλήθεια ενώ άλλοι θέλουν να τη συσκοτίσουν. Γι' αυτό οι κομμουνιστές, όπως νομίζω, έχει σημασία να διαμορφώνουν τη στάση τους απέναντι σ' αυτό το ζήτημα, σύμφωνα με τις σύγχρονες συνθήκες και με συμπεράσματα για την επαναστατική πράξη. 
Χ. ΒΙΕΪΡΑ: [...] στην κάθε εποχή στη συγκεκριμένη ιστορική κατάσταση διαμορφώνονται τέτοιες ιδιαίτερες συνθήκες, οι οποίες ορισμένες φορές απορρίπτουν, θα έλεγε κανείς, την ίδια τη σκέψη για τη δυνατότητα της χρησιμοποίησης της παλιάς πείρας. Είναι γνωστό ότι υπάρχει η γνώμη ότι δήθεν στο σύνθετο, δυναμικά αναπτυσσόμενο κόσμο, ή όπως εκφράζονταν ο Χέγκελ, στην ανακατωσούρα των παγκόσμιων γεγονότων, «δεν βοηθάει η γενική αρχή», «η ανάμνηση παρόμοιων περιστατικών» (1) ότι το παρελθόν δεν έχει δύναμη σε σύγκριση με τη ζωτική αναγκαιότητα του παρόντος. Παρ' όλο το συζητήσιμο αυτής της σκέψης, μπορούμε, όπως λέγεται, να δούμε σ' αυτήν και μια δόση αλήθειας. Κατά τη γνώμη μου, η κατανόηση της αντικειμενικής διαλεκτικής αυτής της κατάστασης οδηγεί στο συμπέρασμα, ότι αυτή υπαγορεύει κάθε άλλο παρά την απόρριψη των ουσιαστικών τρόπων των μέσων γνώσης (στα οποία συγκαταλέγονται και οι νόμοι της κοινωνικής εξέλιξης, που ανακαλύφθηκαν), αλλά προϋποθέτει τη βαθιά ανάλυση της ίδιας της κατάστασης στη σύνθεσή της με το παρελθόν.[...]
Χ. ΦΛΩΡΑΚΗΣ: [...] Το συμπέρασμα για την ανάγκη να διδασκόμαστε από την ιστορία, το βγάλαμε βασανιστικά οι ίδιοι. Και μια που ήδη θυμηθήκατε τον Χέγκελ, ας μου επιτραπεί και μένα να υπενθυμίσω τη συνδεμένη με αυτόν γνώμη του Φ. Ενγκελς. Ο Φ. Ενγκελς, έγραφε ότι η ιστορία για μας τους κομμουνιστές, είναι το παν, αυτήν την εκτιμούμε πιο πολύ απ' ό,τι οποιαδήποτε άλλη φιλοσοφική διδασκαλία, «πιο πολύ ακόμα απ' ό,τι ο Χέγκελ», στον οποίο αυτή χρειαζόταν στο κάτω - κάτω «μόνο για την επαλήθευση του λογικού του κατασκευάσματος."
Χ. ΒΙΕΪΡΑ: Αναμφίβολα η ιστορία διδάσκει να παίρνουμε υπόψη τα διδάγματά της να τα εκτιμούμε. Αλλά έπειτα από την αναγνώριση αυτού του γεγονότος προκύπτει ένα άλλο ζήτημα, πώς να διδασκόμαστε από την ιστορία: Θα συμφωνείτε ότι αυτό είναι εξαιρετικά πολύπλοκο ζήτημα. 
Η μαρξιστική φιλοσοφία καθόλου δεν σκιαγραφεί ένα μεταφυσικό, μονοκόμματο σχήμα της ιστορικής εξέλιξης. Οι κομμουνιστές βλέπουν καλά την ποικιλομορφία της, όπως και όλη την πολυπλοκότητα της γνώσης της, όλες τις δυσκολίες, που κυρίως αρχίζουν ακριβώς όταν καταπιάνονται με την εξέταση του συγκεκριμένου υλικού, - ανεξάρτητα αν αυτό αναφέρεται στην περασμένη ή στη σύγχρονη εποχή, - όταν καταπιάνονται με την επιστημονική ανάλυσή του. 
[...]
Η αναγνώριση της αντικειμενικής αλληλοσύνδεσης του παρελθόντος και του παρόντος, του γεγονότος, ότι η ιστορική πείρα είναι συστατικό μέρος της σύγχρονης κοινωνικής πράξης, ακόμα δεν εγγυάται την επιτυχία. Νομίζω ακόμα ότι οι επαναστάτες πιο συχνά παρουσίαζαν το κενό όχι της άρνησης της ιστορικής πείρας ή της δυσπιστίας απέναντί της, αλλά της ανικανότητας να τη χρησιμοποιήσουν.

2 σχόλια:

  1. Αντώνη, όταν τελειώσεις αυτή τη σειρά κειμένων, νομίζω θα ήταν χρήσιμο να τα ενοποιήσεις όλα σε ένα αρχείο DOC ή PDF. Εμένα προσωπικά θα με βοηθούσε αυτό, γιατί πρόκειται για υλικό που απαιτεί σοβαρή μελέτη την οποία, κακά τα ψέμματα, την κάνει κάποιος καλύτερα αν εκτυπώσει το κείμενο.

    Κάποιος που είχε άλλο nick

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ολόκληρο το κείμενο (με κάποιες διορθώσεις και μια καταληκτική πρόσθεση) εδώ: http://leninreloaded.blogspot.com/2012/08/blog-post_7138.html

      Διαγραφή