Παρασκευή, 17 Αυγούστου 2012

"Το μόνο πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία είναι ότι τίποτε δεν μας διδάσκει η ιστορία" (τρίτο μέρος)

Αναφερθήκαμε μόλις στην "ρητορική δεινότητα" του Μαρξ ως κάτι που λειτουργεί ως μηχανισμός σύγχυσης στο απόσπασμα, δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο Μαρξ επιδιώκει να γελοιοποιήσει τις μορφές στις οποίες αναφέρεται: οι αναφορές σε "μάσκες" ("Έτσι ο Λούθηρος φόρεσε τη μάσκα του απόστολου Παύλου"), σε "στολές" ("η επανάσταση του 1789 - 1814 ντύθηκε διαδοχικά τη στολή της ρωμαϊκής δημοκρατίας και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας"), και σε "παρωδία" ("η επανάσταση του 1848 δε βρήκε να κάνει τίποτα καλύτερο από το να παρωδήσει πότε το 1789 και πότε την επαναστατική παράδοση του 1793 - 1795") μετατρέπει την αρχική, οιονεί γοτθική αναφορά σε πνεύματα (που όμως εδώ επικαλείται κανείς επειδή φοβάται, ως άμυνα απέναντι στο φόβο) σε αναφορά στο μπουρλέσκο, το θέατρο, την κωμωδία.

Και εδώ πηγάζει το σοβαρότατο πρόβλημα ερμηνείας: άραγε ο Μαρξ επαναλαμβάνει τον Χέγκελ-καρικατούρα του "δεν μας διδάσκει τίποτε η ιστορία" μετ' επιτάσεως, πηγαίνοντας ακόμα πιο μακριά από μια τέτοια θεώρηση και θεωρώντας κάθε απόπειρα διδακτικής χρήσης του παρελθόντος γελοία και όχι απλώς "επιπόλαιη"; Αν όμως ισχύει κάτι τέτοιο, πώς να δικαιολογήσει κανείς την πρότερη αναφορά στον φόβο που δημιουργεί η επαναστατική βούληση στο ίδιο το επαναστατικό υποκείμενο, και στο αναπόδραστο της παρελθοντολογικής αντιμετώπισης αυτού του φόβου;

Και από την άλλη, πώς να εξηγήσει κανείς αυτό που ακολουθεί στην 18η Μπρυμαίρ, και το οποίο θα παραθέσουμε ευθύς αμέσως;

3.
Όταν εξετάσουμε αυτές τις κοσμοϊστορικές επικλήσεις των νεκρών, προβάλλει αμέσως μια χτυπητή διαφορά. Ο Κάμιλος Ντεμουλέν, ο Δαντόν, ο Ροβεσπιέρος, ο Σεν-Ζιστ, ο Ναπολέων, οι ήρωες όπως και τα κόμματα και οι μάζες της παλιάς γαλλικής επανάστασης, εκπληρώνανε με τη ρωμαϊκή στολή και τη ρωμαϊκή φρασεολογία το καθήκον της εποχής τους, δηλαδή το καθήκον της απελευθέρωσης από τα δεσμά της και της εγκαθίδρυσης της σύγχρονης αστικής κοινωνίας. Οι πρώτοι κομματιάσανε τη φεουδαρχική γη και θέρισαν τα φεουδαρχικά κεφάλια που είχαν φυτρώσει πάνω σ' αυτή. Ο Ναπολέων δημιούργησε στο εσωτερικό της Γαλλίας τους όρους κάτω απ'τους οποίους μονάχα θα μπορούσε ν' αναπτυχθεί ο ελεύθερος συναγωνισμός, να γίνει η εκμετάλλευση της κομματιασμένης γαιοκτησίας και να χρησιμοποιηθούν οι απελευθερωμένες βιομηχανικές παραγωγικές δυνάμεις του έθνους, ενώ έξω από τα γαλλικά σύνορα σάρωσε παντού τους φεουδαρχικούς σχηματισμούς στο μέτρο που αυτό ήταν αναγκαίο, για να δημιουργήσει για την αστική κοινωνία της Γαλλίας ένα κατάλληλο και σύμφωνο με την εποχή περιβάλλον στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Κι όταν εγκαθιδρύθηκε πια η νέα μορφή της κοινωνίας, εξαφανίστηκαν οι προκατακλυσμιαίοι κολοσσοί και μαζί μ' αυτούς κι ο νεκραναστημένος ρωμαϊκός κόσμος: Οι Βρούτοι, οι Γράκχοι, οι Πουμπλικόλες, οι δήμαρχοι, οι συγκλητικοί κι ο ίδιος ο Καίσαρας. Η αστική κοινωνία, στη νηφάλια πραγματικότητά της, είχε δημιουργήσει τους αληθινούς ερμηνευτές και εκπροσώπους της στο πρόσωπο των Σε, των Κουζέν, των Ρουαγιέ - Κολάρ, των Μπενζαμέν Κονστάν και των Γκιζό. Οι πραγματικοί στρατηλάτες της κάθονταν πίσω από τα εμπορικά γραφεία και το παχύ κεφάλι του Λουδοβίκου 18ου ήταν η πολιτική της κεφαλή. Απορροφημένη ολοκληρωτικά από την παραγωγή του πλούτου και από την ειρηνική πάλη του συναγωνισμού, δεν καταλάβαινε πια ότι τα φαντάσματα της ρωμαϊκής εποχής είχαν αγρυπνήσει στην κούνια της. Μα όσο λίγο ηρωική κι αν είναι η αστική κοινωνία, χρειάστηκαν ωστόσο ο ηρωισμός, η αυτοθυσία, η τρομοκρατία, ο εμφύλιος πόλεμος και οι μάχες των εθνών για να τη φέρουν στον κόσμοΚαι οι μονομάχοι της βρήκανε στις αυστηρά κλασικές παραδόσεις της ρωμαϊκής δημοκρατίας τα ιδανικά και τις μορφές της τέχνης, τις αυταπάτες που τους χρειάζονταν για ν'αποκρύψουν από τους ίδιους τους εαυτούς τους το περιορισμένο αστικό περιεχόμενο των αγώνων τους και για να συγκρατήσουν το πάθος τους στο ύψος της μεγάλης ιστορικής τραγωδίας. Ετσι και σ' ένα άλλο στάδιο ανάπτυξης, έναν αιώνα νωρίτερα, ο Κρόμβελ και ο αγγλικός λαός δανείστηκαν από την Παλιά Διαθήκη τη γλώσσα, τα πάθη και τις αυταπάτες για την αστικήτ ους επανάσταση. Οταν επιτεύχθηκε ο πραγματικός σκοπός,όταν πραγματοποιήθηκε ο αστικός μετασχηματισμός τηςαγγλικής κοινωνίας, ο Λοκ εκτόπισε τον προφήτη Αββακούμ. Σ' αυτές λοιπόν τις επαναστάσεις, η ανάσταση των νεκρών χρησίμευε για να λαμπρύνει τους καινούριους αγώνες κι όχι για να παρωδήσει τους παλιούς, για να υπερβάλει στη φαντασία το καθήκον που είχε μπει και όχι για να αποφύγει την εκπλήρωσή του στην πράξη, για να ξαναβρεί το πνεύμα της επανάστασης και όχι για να κάνει να πλανιέται το φάντασμά της.
Τα πράγματα ξεκαθαρίζουν μεμιάς: Η όποια παρωδικότητα των αναφορών σε "μάσκες", "στολές" και "παρωδία" δεν αφορά σε τίποτα την γελοιοποίηση ως φενάκης της ιστορικής δράσης που αναφέρεται νομιμοποιητικά στο παρελθόν. Όχι, αντίθετα, αυτή είναι απόλυτα πραγματική δράση, έχει τεράστια μετασχηματιστική δύναμη απέναντι στο παρόν. Τα "φεουδαρχικά κεφάλια" κόβονται στα αλήθεια, όχι με πλαστικά σπαθιά στη σκηνή κάποιου θεάτρου. Οι φεουδαρχικοί σχηματισμοί τσακίζονται στ' αλήθεια, όχι σε κάποια ονειροφαντασίωση. Η επανάσταση που επικαλείται φαντασματικά το ηρωϊκό παρελθόν Ρωμαίων και Ελλήνων είναι απόλυτα πραγματική.

Αλλά βασίζεται ταυτόχρονα στην αυταπάτη, στην αναπόδραστη φενάκη ενός ηρωϊσμού που δεν ανταποκρίνεται στον "λογικό πυρήνα" του τι πραγματικά διακυβεύεται, του τι πραγματικά εξυπηρετείται από την ηρωϊκή βία που εμπνέουν οι μακράν πεθαμένοι Έλληνες και Ρωμαίοι ήρωες. "Είναι η ιδεολογία, ηλίθιε!", θα μας έλεγε ο Μαρξ--η αυταπάτη "που τους χρειάζονταν για ν'αποκρύψουν από τους ίδιους τους εαυτούς τους το περιορισμένο αστικό περιεχόμενο των αγώνων τους και για να συγκρατήσουν το πάθος τους στο ύψος της μεγάλης ιστορικής τραγωδίας." Τα φαντάσματα λοιπόν του παρελθόντος είχαν, όπως κάθε ιδεολογία, μόνο παροδική σημασία: "όταν εγκαθιδρύθηκε πια η νέα μορφή της κοινωνίας, εξαφανίστηκαν οι προκατακλυσμιαίοι κολοσσοί και μαζί μ' αυτούς κι ο νεκραναστημένος ρωμαϊκός κόσμος. Οι Βρούτοι, οι Γράκχοι, οι Πουμπλικόλες, οι δήμαρχοι, οι συγκλητικοί κι ο ίδιος ο Καίσαρας. Η αστική κοινωνία, στη νηφάλια πραγματικότητά της, είχε δημιουργήσει τους αληθινούς ερμηνευτές και εκπροσώπους της στο πρόσωπο των Σε, των Κουζέν, των Ρουαγιέ - Κολάρ, των Μπενζαμέν Κονστάν και των Γκιζό. Οι πραγματικοί στρατηλάτες της κάθονταν πίσω από τα εμπορικά γραφεία και το παχύ κεφάλι του Λουδοβίκου 18ου ήταν η πολιτική της κεφαλή." Πίσω από τον Βρούτο και τον Γράκχο, στο κατόπι τους, ο έμπορος, ο τραπεζίτης, ο αστός πολιτικός: να η πηγή της φαινομενικά άστοχης παρωδίας της τάσης επίκλησης του παρελθόντος από το επαναστατικό παρόν. Η παρωδία, στον βαθμό που υφίσταται (θα την αποκαλέσουμε "ασθενή παρωδία" του κειμένου του Μαρξ) πηγάζει ολοκάθαρα από την παροδικότητα (και αλλιώς: τον ιδεολογικό χαρακτήρα) αυτού που διαπιστώνεται πως ώθησε σε πραγματική μετασχηματιστική βία και πραγματικό ηρωϊσμό την επανάσταση: τα ρωμαϊκά φαντάσματα διαλύονται εις τα εξ ων συνετέθησαν όταν έχει συντελεστεί η αλλαγή που χωρίς αυτά δεν θα μπορούσε να επέλθει, και τη θέση τους παίρνει η ωμή, τετριμμένη πραγματικότητα του εμπορίου και της χρηματικής ψυχής -- ιδού, η πανουργία του Λόγου.

Παρ' όλα αυτά, το πολιτικο-ιστορικό συμπέρασμα για την αξία της "διδακτικής χρήσης της ιστορίας" από την επανάσταση δεν αναιρείται στο παραμικρό: "η ανάσταση των νεκρών χρησίμευε για να λαμπρύνει τους καινούριους αγώνες κι όχι για να παρωδήσει τους παλιούς, για να υπερβάλει στη φαντασία το καθήκον που είχε μπει και όχι για να αποφύγει την εκπλήρωσή του στην πράξη, για να ξαναβρεί το πνεύμα της επανάστασης και όχι για να κάνει να πλανιέται το φάντασμά της."   

Με άλλα λόγια: Η "διδακτική", "παιδαγωγική" επίκληση των φαντασμάτων του παρελθόντος είναι το (ιδεολογικό) μέσο, το εργαλείο, μέσω του οποίου αναδύεται το νέο (οι "καινούργιοι αγώνες")· το φάντασμα του παρελθόντος είναι αυτό που κάνει εφικτή την "εκπλήρωση στην πράξη" (την "ενσάρκωση"!) του "πνεύματος της επανάστασης". Είναι αυτό που επιτρέπει σ' αυτό το "πνεύμα" να μην μείνει "φάντασμα."

Φαντάσματα που δίνουν υλική υπόσταση, φαντάσματα που απο-φαντασματοποιούν· και παρελθόντα χωρίς τα οποία δεν γεννιέται το μέλλον: ναι, η Μπρυμαίρ είναι σε μεγάλο βαθμό ένα παρωδικό έργο, ένα έργο της κριτικής ιστοριογραφίας-ως-παρωδίας. Αλλά δεν είναι ούτε ο Λούθηρος, ούτε οι Ιακωβίνοι, ούτε το 1848 οι πραγματικοί ή καλύτερα οι "ισχυροί" στόχοι της κριτικής παρωδίας της Μπρυμαίρ· όπως δεν είναι η γαλλική επανάσταση ο πραγματικός στόχος της κριτικής απόρριψης της διδακτικής χρήσης της ιστορίας στον Χέγκελ.

Θα συνεχίσουμε.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου