Παρασκευή, 17 Αυγούστου 2012

"Το μόνο πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία είναι ότι τίποτε δεν μας διδάσκει η ιστορία" (πέμπτο μέρος)

Αφήσαμε κάτι κρίσιμο απέξω. Αφήσαμε ένα κρίσιμο σημείο να αιωρείται. Είπαμε πως η απάντηση της Μπρυμαίρ στην ερώτηση "μπορεί να μας διδάξει κάτι η ιστορία;" είναι "ναι, μας διδάσκει ότι υπάρχουν αυτοί στους οποίους η ιστορία διδάσκει να βλέπουν εσφαλμένα τον εαυτό τους ως ήρωες ώστε να μπορέσουν να γράψουν ιστορία, και ότι υπάρχουν αυτοί που παρασιτούν σαν βρυκόλακες πάνω στα περασμένα μεγαλεία και που ούτε διδάσκονται τίποτε από την ιστορία ούτε δημιουργούν ιστορία, αλλά απλά παρωδία." Πολύ καλά, αλλά τι ακριβώς είναι αυτό που αποτελεί τη γραμμή διαφοροποίησης των πρώτων από τους δεύτερους;  Με άλλα λόγια, γιατί ξεγράφει ο Μαρξ τη δυνατότητά μας να λειτουργήσουμε στο μέλλον όπως οι πρώτοι και όχι όπως οι δεύτεροι;

Η αρχή της διαφοροποίησης δεν αφορά την μορφή της βούλησης, ούτε κάποιους αφηρημένους "εμάς" που μπορούμε να διαλέξουμε αν θα ακολουθήσουμε τους πρώτους ή τους δεύτερους, είναι η απάντηση. Υπάρχουν αντικειμενικοί λόγοι για τους οποίους δεν μπορούμε να επαναλάβουμε την μορφή επανάληψης στην οποία βασίστηκαν οι πρώτοι και άρα πρέπει να αφήσουμε τους νεκρούς να θάψουν επιτέλους τους νεκρούς τους. Οι λόγοι αυτοί έχουν να κάνουν με κάτι που στα αποσπάσματα που παραθέσαμε δεν αναφέρεται πουθενά ευθέως, είναι όμως κρίσιμο: από τον Λούθηρο ως τον Ναπολέοντα τον Μέγα, αυτό που διακυβεύεται μέσω της απόπειρας επαναστατικής "διδαχής από την ιστορία" είναι η μοίρα της αστικής τάξης. Η τάξη όμως αυτή, κρίνει ο Μαρξ, μετά τις αποτυχημένες επαναστάσεις του 1848, απέδειξε πως δεν έχει μέλλον (προσοχή: κοσμοϊστορικό μέλλον, με την εγελιανή σημασία του όρου). Η Παλινόρθωση είναι η ίδια το σημάδι μιας ιστορικής εξάντλησης, μετά από την οποία η επανάληψη του παρελθόντος δεν μπορεί παρά να είναι διαρκώς φάρσα, ή καλύτερα, μια επανάληψη της επανάληψης ως αισχρής φάρσας (στα καθ' ημάς: Μεταξάς, Σοφούλης, Παπάγος, Καραμανλής, Παπανδρέου, Καραμανλής, Παπανδρέου, Τσίπρας...). Δεν έχουμε πια να κάνουμε με "ιδεολογία", αλλά με νοσηρή στασιμότητα. Δεν διακυβεύεται η δημιουργία ενός νέου βλασταριού με χώμα μεταφερμένο από το παρελθόν, αλλά ο αναδιπλασιασμός ενός κακόβουλου ιού, ενός καρκινικού κυττάρου.

Αυτό όμως σημαίνει επίσης πως στα παραθέματα που είδαμε ως τώρα, ο Μαρξ δεν έχει πει λέξη για το ποια πρέπει να είναι η σχέση του προλεταριάτου με το δικό του παρελθόν, με τους δικούς του νεκρούς ήρωες. Είναι δυνατόν, όταν ο Μαρξ λέει πως η επανάσταση πρέπει εφεξής να αντλήσει την ποίηση της από το "μέλλον", να εννοεί πως η εργατική τάξη απαγορεύεται να αντλεί από το αγωνιστικό παρελθόν της ως ενσυνείδητη τάξη; 

Κάτι τέτοιο θα ήταν αυστηρά παράλογο. Γιατί βέβαια μία από τις πολύ βασικές διαστάσεις της σκέψης του Μαρξ για το "μέλλον", και ένας από τους θεμελιώδεις λόγους διαφοροποίησής τους από τους ουτοπιστές, είναι ότι ο Μαρξ απαγορεύει την "μελλοντολογία" ως αφηρημένη άσκηση φαντασίας. Για τον Μαρξ, το προλεταριάτο δεν αντλεί καθόλου την "ποίησή του από το μέλλον" με την έννοια που θα έδινε στη λέξη μια αφελής και θεωρητικά βιαστική ερμηνεία. Δεν χτίζει ουτοπίες:
Ο κομμουνισμός δεν είναι για μας μια κατάσταση πραγμάτων που πρέπει να εδραιωθεί, ένα ιδανικό απέναντι στο οποίο οφείλει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα. Καλούμε κομμουνισμό την πραγματική κίνηση που καταργεί την παρούσα κατάσταση πραγμάτων. Οι προϋποθέσεις αυτής της κίνησης έρχονται ως αποτέλεσμα των υφιστάμενων συνθηκών.
Η Γερμανική ιδεολογία, 1845
Από την Κομμούνα, η εργατική τάξη δεν περίμενε θαύματα. Δεν έχει έτοιμες ουτοπίες για να τις εισάγει δια βουλεύματος στο λαό. [...] Δεν έχει ιδανικά για να πραγματώσει, αλλά να ελευθερώσει τα στοιχεία της νέας κοινωνίας με τα οποία η παλιά, καταρρέουσα κοινωνία είναι η ίδια γκαστρωμένη.
Η Παρισινή Κομμούνα, Τρίτη ομιλία, Μάης 1871
Όχι λοιπόν, ο Μαρξ δεν εννοεί καθόλου ότι εφεξής η εργατική τάξη θα πρέπει να απαγορεύσει κάθε αναφορά στο δικό της αγωνιστικό και ηρωϊκό παρελθόν ως τάξη καθαυτόν και τάξη για τον εαυτό της μόνο και μόνο επειδή η αστική τάξη έχει εξαντλήσει τον δικό της ιστορικό ρόλο ως τάξη ικανή να μετατρέψει την ιστορική διδαχή σε δημιουργία ιστορίας. Μάλλον, όταν ο Μαρξ γράφει --και θα επαναλάβουμε τη φράση επακριβώς-- "Η κοινωνική επανάσταση του 19ου αιώνα δεν μπορεί να αντλήσει την ποίησή της από το παρελθόν, αλλά μόνον από το μέλλον", το "μέλλον" που εμπλέκεται δεν είναι παρά η ίδια η εργατική τάξη ως νέου είδους ιστορικός δράστης. Το νόημα της διαπίστωσης της Μπρυμαίρ δεν είναι καθόλου ότι η εργατική τάξη δεν μπορεί να αντλήσει διδαχές από το δικό της παρελθόν, αλλά ότι η αστική τάξη δεν μπορεί να μετατρέψει πια τη δική της σχέση με το παρελθόν σε μέλλον, γιατί το "μέλλον" δεν είναι παρά η υπερκέραση του ιστορικού ρόλου της, της ικανότητάς της να κυοφορήσει μέλλον.

Θα συνεχίσουμε --και θα κλείσουμε--, με ένα μέλλον του Μαρξ που είναι επίσης δικό μας παρελθόν.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου