Παρασκευή, 17 Αυγούστου 2012

"Το μόνο πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία είναι ότι τίποτε δεν μας διδάσκει η ιστορία" (πρώτο μέρος)

"Το μόνο πράγμα που μας διδάσκει η ιστορία είναι ότι τίποτε δεν μας διδάσκει η ιστορία"
(Για τη Disdaimona: Latet enim veritas, sed nihil pretiosius veritate)

Η φράση του τίτλου, που υποτίθεται ότι αποτελεί ρήση του Χέγκελ, κυκλοφορεί σε διάφορες παραλλαγές και μνημονεύεται συχνά, όχι μόνο σε αρθρογραφία στα ελληνικά. Είναι όμως μια αρκετά παράξενη φράση, μιας και αυτό το οποίο μοιάζει να εκφράζει είναι ένα είδος αντι-ιστορικισμού που πιθανώς θα ταίριαζε καλύτερα στον Νίτσε του "Για τις χρήσεις και καταχρήσεις της ιστορίας σε σχέση με τη ζωή" (Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben) παρά στον συγγραφέα της Φιλοσοφίας της ιστορίας. Γιατί βέβαια, ανάμεσα σε άλλα, πρόκειται για μια φράση που μοιάζει να ακυρώνει το ίδιο το εγχείρημα, την ίδια τη δυνατότητα μιας οποιασδήποτε "φιλοσοφίας της ιστορίας."

Από την άλλη όμως πλευρά, πρόκειται για μια φράση που ο Χέγκελ δεν έγραψε ποτέ. Πρόκειται, ακριβέστερα, για την προσπάθεια να συνοψιστεί ένα συγκεκριμένο επιχείρημα του Χέγκελ, το οποίο δεν περιέχει την συγκεκριμένη φράση, αλλά το οποίο υποτίθεται πως περικλείεται ουσιαστικά σ' αυτή. Το απόσπασμα στο οποίο αναφέρεται η φράση είναι το τμήμα #8 της Φιλοσοφίας, όπου ο Χέγκελ πραγματεύεται τις υποκατηγορίες αυτού που ονομάζει "αναστοχαστική ιστορία", ιστορία δηλαδή όπου η συνείδηση του ιστοριογράφου παίζει έναν σημαίνοντα και καθοριστικό ρόλο. Η δεύτερη από αυτές τις υποκατηγορίες ονομάζεται "πραγματιστική ιστορία". Στα πλαίσια της συζήτησής της, ως τρόπου του ιστοριογραφείν που φέρνει το παρελθόν στο παρόν, ο Χέγκελ υπογραμμίζει την σημασία για αυτό το μοντέλο του "διδακτισμού", της προσπάθειας να μετατραπεί η ιστορία σε μια πηγή "διδαχών" στην παρούσα συγκυρία, και σημειώνει τα ακόλουθα:
Οι πραγματιστικοί (διδακτικού χαρακτήρα) στοχασμοί, αν και είναι εκ φύσεων καθοριστικά αφηρημένοι, ανήκουν αληθινά και αδιάλυτα στο Παρόν, και εμφυσούν τη ζωή του σήμερα στα χρονικά του νεκρού Παρελθόντος. Το αν τέτοιου είδους στοχασμοί είναι πραγματικά ενδιαφέροντες και αναζωογονητικοί εξαρτάται από το πνεύμα του ίδιου του συγγραφέα [του ιστορικού]. Πρέπει εδώ να δώσουμε ιδιαίτερη έμφαση στους ηθικούς στοχασμούς -- στις ηθικές διδαχές που αναμένονται από την ιστορία. Και δεν είναι σπάνιο η ιστορία να εξετάζεται με τέτοιες διδαχές κατά νου. Μπορεί να δεχτούμε ότι τα παραδείγματα αρετής εξυψώνουν την ψυχή  και ότι μπορούν να εφαρμοστούν για ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών, εντυπώνοντας πρότυπα αριστείας στο νου τους. Όμως  το πεπρωμένο των λαών και των κρατών, τα συμφέροντά τους, οι σχέσεις τους, και το πολύπλοκο θέμα των υποθέσεών τους μας παρουσιάζουν ένα διαφορετικό πεδίο.  Οι ηγέτες, οι αρχηγοί κρατών, τα έθνη μπορούν να παραπεμφθούν εμφαντικά στις διδαχές που προσφέρει δια της ιστορίας η εμπειρία. Όμως αυτό που διδάσκουν η εμπειρία και η ιστορία είναι το εξής,- πως οι λαοί και οι κυβερνήσεις δεν έμαθαν ποτέ τίποτα από την ιστορία, ούτε και έδρασαν στην βάση αρχών που αντλήθηκαν από αυτή.  Η κάθε περίοδος είναι αναμεμιγμένη με τόσο ιδιαίτερες περιστάσεις, επιδεικνύει μια κατάσταση πραγμάτων τόσο αυστηρά ιδιοσυγκρασιακή, ώστε η συμπεριφορά της να πρέπει να ρυθμίζεται από κριτήρια που συνδέονται με την ίδια, και μόνο με την ίδια.  Μέσα στην πίεση των μεγάλων γεγονότων, μια γενική αρχή δεν δίνει καμία βοήθεια. Είναι άχρηστο να επιστρέψεις νοερά σε παρόμοιες περιστάσεις στο παρελθόν. Οι χλωμές σκιές την μνήμης αγωνίζονται μάταια με τη ζωή και την ελευθερία του Παρόντος. Αν το κοιτάξουμε με αυτό το πρίσμα, τίποτε δεν είναι πιο επιπόλαιο από την συχνά επαναλαμβανόμενη επίκληση Ελληνικών και Ρωμαϊκών παραδειγμάτων κατά την Γαλλική Επανάσταση. Τίποτε δεν διαφέρει περισσότερο από ό,τι το πνεύμα εκείνων των εποχών [της Ελληνικής και Ρωμαϊκής] και αυτό της δικής μας εποχής. Ο Johannes v. Müller, στην Οικουμενική ιστορία του, και επίσης στην Ιστορία της Ελβετίας, είχε τέτοιους ηθικούς στόχους κατά νου. Είχε ως στόχο να ετοιμάσει μια σειρά πολιτικών δογμάτων για την εκπαίδευση των ηγεμόνων, των κυβερνήσεων και των λαών (έφτιαξε μια ειδική συλλογή δογμάτων και στοχασμών, -και συχνά μας έδινε στην αλληλογραφία του τον ακριβή αριθμό των αποφθεγμάτων που είχε συγκεντρώσει σε μια βδομάδα)· αλλά δεν μπορεί να θεωρεί αυτή την όψη της εργασίας του σαν κάτι που ανήκει σε ό,τι καλύτερο κατόρθωσε. Μόνο μια αναλυτική, φιλελεύθερη, συνολική αντίληψη των ιστορικών σχέσεων (όπως, πχ, αυτή που βρίσκουμε στο Πνεύμα των νόμων του Μοντεσκιέ) μπορεί να δώσει αλήθεια και ενδιαφέρον σε στοχασμούς τέτοιου είδους. [...] Έχοντας απηυδήσει με τέτοιες αναστοχαστικές ιστορικές μελέτες, οι αναγνώστες συχνά επιστρέφουν με ευχαρίστηση σε αφηγήματα που δεν υιοθετούν καμία συγκεκριμένη οπτική γωνία. Αυτά οπωσδήποτε έχουν την αξία τους, αλλά ως επί το πλείστον προσφέρουν απλώς υλικό για την ιστορία. Εμείς οι Γερμανοί δεν ικανοποιούμαστε με τέτοια. Οι Γάλλοι, από την άλλη, δείχνουν μεγάλη ευφυία στο να ξαναζωντανεύουν τις περασμένες εποχές, και στο να κάνουν το παρεθλόν να αποκτά συνάφεια με την παρούσα κατάσταση πραγμάτων. 
Στην ουσία, νομίζω, το απόσπασμα (όπου έχω απομονώσει με έντονα στοιχεία την φράση που συνοψίζεται στο υποτιθέμενο απόφθεγμα του Χέγκελ), πρέπει να διαβαστεί ανάποδα, από το τέλος προς την αρχή. Γιατί ο αρχικός διαχωρισμός, η αρχική αντίστιξη που φαίνεται να χρησιμοποιεί, μού φαίνεται μάλλον παραπλανητική από τη σκοπιά αυτού του τέλους. Όταν βέβαια μιλάω για την αρχική αντίστιξη αναφέρομαι σε αυτό που διαφαίνεται στις πρώτες αράδες, την αντιπαράθεση μεταξύ της πιθανής χρησιμότητας της διδακτικής χρήσης της ιστορίας για την διαπαιδαγώγηση παιδιών (αράδες 8-10) και της αχρηστίας της για την διαπαιδαγώγηση "λαών και κρατών",  "ηγετών, αρχηγών κρατών και εθνών", "λαών και κυβερνήσεων" (αράδες 11-19).

Αυτός ο αρχικός διαχωρισμός μεταξύ μιας πιθανής επάρκειας της διδακτικής χρήσης της ιστορίας στα στενά πλαίσια της εκπαίδευσης των νέων και της ανεπάρκειάς της για την εκπαίδευση πολιτικών δραστών και συλλογικοτήτων δεν εγκατελείπεται βέβαια αμέσως. Οδηγεί κάπου, και αυτό είναι η επιστημολογική διατύπωση για την μοναδικότητα (την ιδιοσύσταση, την ιδιοσυγκρασία) του παρόντος, η οποία καθιστά αδύνατη την πολιτική (σε αντίθεση με την ηθικοπλαστική) χρήση διδαγμάτων από το παρελθόν: "Η κάθε περίοδος είναι αναμεμιγμένη με τόσο ιδιαίτερες περιστάσεις, επιδεικνύει μια κατάσταση πραγμάτων τόσο αυστηρά ιδιοσυγκρασιακή, ώστε η συμπεριφορά της να πρέπει να ρυθμίζεται από κριτήρια που συνδέονται με την ίδια, και μόνο με την ίδια.  Μέσα στην πίεση των μεγάλων γεγονότων, μια γενική αρχή δεν δίνει καμία βοήθεια. Είναι άχρηστο να επιστρέψεις νοερά σε παρόμοιες περιστάσεις στο παρελθόν. Οι χλωμές σκιές την μνήμης αγωνίζονται μάταια με τη ζωή και την ελευθερία του Παρόντος."

Από την αμέσως επόμενη φράση όμως, η κατεύθυνση του επιχειρήματος αρχίζει να αλλάζει άρδην πορεία. Γιατί; Επειδή αν και η αμέσως πιο πάνω διατύπωση είναι "οικουμενικού" χαρακτήρα, μιλά δηλαδή γενικά για τις σχέσεις (ή την μη σχέση) παρόντος και παρελθόντος, η αμέσως επόμενη πρόταση εισάγει στο επιχείρημα μια δεύτερη αντίστιξη, η οποία θα κυριαρχήσει σε όλο το υπόλοιπο απόσπασμα: την αντίστιξη Γαλλίας και Γερμανίας, μια αντίστιξη που θα αφορά μοντέλα ιστοριογραφίας, βέβαια, αλλά που αφορά επίσης, και αδήριτα, την ίδια την ιστορική εμπειρία.

Η αρχική αναφορά του Χέγκελ στη Γαλλική ιστοριογραφία (θα επιστρέψουμε σ' αυτή τη λέξη σύντομα) είναι αρνητική. Φαίνεται να την επικρίνει, και μάλιστα σφοδρά, λέγοντας: "τίποτε δεν είναι πιο επιπόλαιο από την συχνά επαναλαμβανόμενη επίκληση Ελληνικών και Ρωμαϊκών παραδειγμάτων κατά την Γαλλική Επανάσταση."

Μας θυμίζει κάτι αυτή η φράση; Φυσικά. Αυτή η φράση είναι η αδήλωτη μήτρα πίσω από το πιο κάτω διάσημο απόσπασμα από την 18η Μπρυμαίρ του Καρλ Μαρξ:
Οι άνθρωποι δημιουργούν την ίδια τους την ιστορία, τη δημιουργούν όμως όχι όπως τους αρέσει, όχι μέσα σε συνθήκες που οι ίδιοι διαλέγουν, μα μέσα σε συνθήκες που υπάρχουν άμεσα, που είναι δοσμένες και που κληροδοτήθηκαν από το παρελθόν. Η παράδοση όλων των νεκρών γενεών βαραίνει σα βραχνάς στο μυαλό των ζωντανών. Και όταν ακόμα οι ζωντανοί φαίνονται σαν ν' ασχολούνται ν' ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα και να δημιουργήσουν κάτι που έχει προϋπάρξει, σ' αυτές ακριβώς τις εποχές της επαναστατικής κρίσης επικαλούνται φοβισμένοι τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα μαχητικά συνθήματά τους, τις στολές τους για να παραστήσουν με την αρχαιοπρεπή αυτή, σεβάσμια μεταμφίεση και μ' αυτή τη δανεισμένη γλώσσα τη νέα σκηνή της παγκόσμιας ιστορίας. Έτσι ο Λούθηρος φόρεσε τη μάσκα του απόστολου Παύλου, η επανάσταση του 1789 - 1814 ντύθηκε διαδοχικά τη στολή της ρωμαϊκής δημοκρατίας και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και η επανάσταση του 1848 δε βρήκε να κάνει τίποτα καλύτερο από το να παρωδήσει πότε το 1789 και πότε την επαναστατική παράδοση του 1793 - 1795. 
Μαρξ και Χέγκελ. Δύο Γερμανοί που μιλούν για την καταχρηστικότητα της επίκλησης του παρελθόντος από το παρόν, δύο Γερμανοί που την εντοπίζουν από κοινού στην ρητορική πρακτική της επανάστασης μιας άλλης χώρας. Η επανάσταση είναι και στους δύο ένα βασικό πεδίο για τον εντοπισμό της "καταχρηστικής" επανάληψης των μοντέλων και υποδειγμάτων του παρελθόντος. Όμως για να επιστρέψουμε στον Χέγκελ, η "συχνά επαναλαμβανόμενη επίκληση Ελληνικών και Ρωμαϊκών παραδειγμάτων κατά την Γαλλική Επανάσταση", την οποία καυτηριάζει, δεν είναι "ιστορία" με την έννοια της "ιστοριογραφίας." Είναι "ιστορία" με την έννοια της πραγματικής δημιουργίας ενός  πολιτικού συμβάντος. Και αν οι Γάλλοι, κάνοντας επανάσταση, δημιουργούν αληθινή, πραγματική ιστορία στο παρόν τους επικαλούμενοι διδακτικά το παρελθόν, τότε η ιδέα πως "οι λαοί και οι κυβερνήσεις δεν έμαθαν ποτέ τίποτα από την ιστορία, ούτε και έδρασαν στην βάση αρχών που αντλήθηκαν από αυτή" δεν μπορεί να έχει οικουμενική εφαρμοσιμότητα. Κάτι έχει πάει στραβά στο επιχείρημα, ή ακριβέστερα, το επιχείρημα πιθανόν να μην αφορά όλους τους λαούς, ή όλους τους λαούς με τον ίδιο τρόπο.

Δεν το παραδέχεται, ακριβώς αυτό, η τελευταία φράση του αποσπάσματος, από την οποία είπα πως στην πραγματικότητα θα έπρεπε να αρχίσουμε να διαβάζουμε το απόσπασμα; "Οι Γάλλοι, από την άλλη, δείχνουν μεγάλη ευφυία στο να ξαναζωντανεύουν τις περασμένες εποχές, και στο να κάνουν το παρεθλόν να αποκτά συνάφεια με την παρούσα κατάσταση πραγμάτων." Δεν είναι αυτή η "ευφυία" των Γάλλων, η ικανότητά τους ακριβώς να "ξαναζωντανεύουν τις περασμένες εποχές" με τρόπο που έχει επίπτωση στο παρόν, που λείπει από τους Γερμανούς, οι οποίοι αποδεικνύονται υπερβολικά πεζοί και ακαδημαϊκίζοντες σε ό,τι αφορά το πώς ερμηνεύουν το τι σημαίνει "μαθαίνω απ' την ιστορία;" Δεν είναι ο φτωχός Johannes v. Müller, που μάζευε σαν μυρμήγκι αποφθέγματα για να φωτίσει και να εκπαιδεύσει τους ηγέτες και τον λαό ο αποδέκτης της ειρωνείας του Χέγκελ, σε αντίθεση με τον σημαίνοντα για την γαλλική επανάσταση γάλλο Μοντεσκιέ, που έδωσε "αλήθεια" και "ενδιαφέρον" σε αυτό που ο Müller δεν μπορούσε παρά να αναγάγει σε στείρα ακαδημαϊκή άσκηση;

Αλλά τι σημαίνουν όλα αυτά για την πολιτική και την ιστορία, και για την κατανοήσή μας του τι είπε στην πραγματικότητα ο Χέγκελ (και μετά από αυτόν, ο Μαρξ;)

Θα συνεχίσουμε σε μια επόμενη ανάρτηση.

6 σχόλια:

  1. stelios papalangi

    Βεβαίως τούτο που θέλει να πει ο χεγκελ δεν είναι ότι δεν διδάσκει η ιστορία, αλλά ότι εμείς (ή τελος πάντων οι λαοί) δεν εμάθαν που την ιστορία.

    Βεβαίως, η ιστορία μπορεί να διδάξει.
    Μπορεί να μεν διδάσκει
    ή μπορεί να διδάσκει τζαι λάθος πράματα.

    Και βεβαίως, ο καθένας, που πιστέφκει ότι η ιστορία διδάσκει, αυτό που στην ουσία κάμνει είναι να απομονώνει αποσπάσματα του περιστατικού που τον βολέφκουν για να μας πείσει ότι η άποψη που έσσιει σήμερα την έχει διδακτεί που την ιστορία....

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Θα προσπαθήσω να σε πείσω ότι τα πράγματα είναι πολύ πιο πολύπλοκα από ό,τι θεωρείς. Ανέβηκε το δεύτερο μέρος.

      Διαγραφή
    2. Σύντροφε,

      Κατ'αρχή ευχαριστώ για την καταπληκτική ανάγνωση. Τώρα όσον αφορά τη θέση του "Παπαλάγκι" πρέπει νομίζω να τύχει ανάγνωσης όπως ακριβώς η θέση του Χέγκελ σε σχέση με την ορθή σου παρατήρηση για την αδιανοησίας του ιδίου να θεωρήσει την Γαλλική Επανάσταση ως την απόδειξη την γονιμότητας της διδακτικής της ιστορίας για το παρόν. Ως προς τούτο, νομίζω πρέπει να εστιάσουμε στην πολιτική ταύτιση του Χέγκελ (βλ. υπερασπίζει μιαν φιλελευθερη ανάγνωση) και να την αντιπαραθέσουμε με την ικανότητα του Μάρξ και ως εκ τούτου του κάθε ανθρώπου με εργατική συνείδηση να αντιληφτεί τις αντικειμενικές κοινωνικές σχέσεις παραγωγής. Και εδώ είναι που πρέπει νομίζω να σκεφτούμε την έννοια της ιδεολογίας και τον τρόπο που αυτή σχετικοποιήθηκε απο μεταμοντέρνους αριστερούς τύπου Ζίζεκ. Η ιστορία είναι ταξική, δεν είναι;


      Νικόλας

      Διαγραφή
    3. Σφε Νικόλα,

      Ανέβηκε το τέταρτο μέρος. Ακόμα σκέφτομαι και γράφω, για αυτό αν θέλεις να ακολουθήσεις πού θα πάω και να το δούμε συνολικά.

      Τα βάσανα της διαλεκτικής:-)

      Διαγραφή
  2. Ευχαριστώ σε σύντροφε. Πε το προιόν της αγανάκτησης που με καταλαμβάνει αμαν θκιαβάζω σχόλια τα οποία εν εμφανές ότι κάθε άλλον παρά που συντρόφους/ισσες ένει. Πάντως, ξανά ευχαριστώ τζιαι εννα περιμένω. Να'σαι καλά.

    Νικόλας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ανέβηκε το πέμπτο και προτελευταίο μέρος και τώρα πια μπορείς να έχεις μια ξεκάθαρη εικόνα του τι ακριβώς λέω, ώστε να μπορούμε (και με άλλους συντρόφους) να συζητήσουμε το κείμενο με μια ερμηνευτική βάση ξεκάθαρη.

      Διαγραφή