Σάββατο, 7 Απριλίου 2012

Νίκος Πουλαντζάς-Οι πολιτικές μορφές του στρατιωτικού πραξικοπήματος

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε στα ελληνικά στην εφημερίδα των Ελλήνων φοιτητών στο Παρίσι Πορεία, τον Ιούνιο του 1967, δύο μήνες περίπου μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος των συνταγματαρχών. Αναδημοσιεύτηκε, τον Οκτώβρη του 1979, στο περιοδικό Πολίτης. Δυστυχώς, δεν μπόρεσα να το εντοπίσω στο διαδίκτυο στην αρχική του μορφή, οπότε τα αποσπάσματα που ακολουθούν αποτελούν μεταφράσεις μου στα ελληνικά της αγγλικής μετάφρασής του από τα ελληνικά. Η αγγλική μετάφραση βρίσκεται στο The Poulantzas Reader: Marxism, Law and the State, επιμ. James Martin, εκδόσεις Verso, 2008, σελ. 166-171.

Το κείμενο παρουσιάζεται εδώ στα πλαίσια μιας και μόνο συγκεκριμένης όψης του, για αυτό και δεν μεταφράζεται ολόκληρο (ενώ το δεύτερο μισό του παραλείπεται εντελώς). Η όψη αυτή αφορά αυστηρά τον θεωρητικό ορισμό που δίνει εδώ ο Πουλαντζάς για το τι είναι φασισμός και φασιστικού τύπου κράτος. Στον ορισμό αυτό, όπως θα δείτε, το καθοριστικό στοιχείο είναι η μαζική λαϊκή στήριξη του φασισμού από τμήματα της αγροτικής, μικροαστικής και εργατικής τάξης.

Σε αυτά τα πλαίσια, και επειδή ο ίδιος ο Πουλαντζάς δίνει διαρκώς έμφαση στην ανάγκη αναφοράς σε συγκεκριμένες μορφές κράτους και σε συγκεκριμένες συγκυρίες, θα ήθελα ο αναγνώστης να συγκρίνει την θεωρία που προτάσσει ο Πουλαντζάς με τα απτά πορίσματα του Cogito ergo sum για τους μηχανισμούς που έφεραν το NSDAP στην εξουσία στην Γερμανία. Σκοπός της σύγκρισης είναι να αναρωτηθεί ο αναγνώστης για το αν αυτό που προκύπτει από τα εμπειρικά δεδομένα επιβεβαιώνει ή διαψεύδει την θεωρητική αντίληψη Πουλαντζά περί εξάρτησης του φασισμού από την μαζική λαϊκή στήριξη. Τα σχετικά κείμενα για την άνοδο του ναζισμού βρίσκονται εδώ: Ι, ΙΙ.

Εδώ θα περιοριστώ σε ένα μόνο παράθεμα από τις αναρτήσεις του Cogito ergo sum: "Οι εκλογές τού Νοεμβρίου 1932 έφεραν ανατριχίλες στην καπιταλιστική δύση. Τα μεγάλα κόμματα σημείωσαν μεγάλη πτώση (οι χιτλερικοί έχασαν σχεδόν 2 εκατ. ψήφους και 34 έδρες, οι σοσιαλδημοκράτες έχασαν 700.000 ψήφους και 12 έδρες) αλλά οι κομμουνιστές μάζεψαν σχεδόν 6 εκατ. ψήφους και ποσοστό 16,86% ενώ έφτασαν τους 100 βουλευτές! Έντρομοι από τα αποτελέσματα, οι βιομήχανοι έστειλαν αγωνιώδη έκκληση στον Χίντεμπουργκ ζητώντας του να διορίσει καγκελλάριο τον Χίτλερ."

Ποια ήταν άραγε η ταξική σύσταση των 6 εκατομμυρίων Γερμανών που το 1932 ψήφιζαν κομμουνισμό αντί σοσιαλδημοκρατίας ή εθνικοσοσιαλισμού, και εξέλεγαν έτσι 100 κομμουνιστές βουλευτές; Και γιατί, αν πράγματι ισχύει το θεώρημα Πουλαντζά περί μαζικής λαϊκής βάσης του φασισμού, να χρειαστεί η παρέμβαση από βιομηχάνους για να ανατραπεί αυτό το απειλητικό εκλογικό αποτέλεσμα μέσω του εσπευσμένου διορισμού Χίτλερ σε καγκελάριο;
LR
-------
Νίκος Πουλαντζάς
Οι πολιτικές μορφές του στρατιωτικού πραξικοπήματος
Καθώς γράφονται αυτές οι αράδες, δεν έχει ακόμα αποκρυσταλλωθεί το πρόβλημα των πολιτικών μορφών που παίρνει και θα πάρει το στρατιωτικό πραξικόπημα στην Ελλάδα, αν τελικά σταθεροποιηθεί. Οι πολιτικοί μετασχηματισμοί που βλέπουμε μπορούν να υποβληθούν σε πολλές ερμηνείες και μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικές προβλέψεις, ανάλογα με την αξιολόγησή μας για τον χαρακτήρα του πραξικοπήματος.

Τα μάτρα αυτά βρίσκονται ακόμα στο στάδιο των γενικοτήτων που χαρακτηρίζουν ένα καθεστώς το οποίο εκπροσωπεί τις ξένες και ντόπιες δυνάμεις της αντίδρασης: κατάργηση του κοινοβουλευτισμού και των βασικών άρθρων του Συντάγματος, ανοιχτή καταστολή, αναίρεση των ατομικών και συνδικαλιστικών ελευθεριών, "αντικομμουνισμός", καταστολή των κομμάτων και των πολιτικών οργανώσεων της αριστεράς, κλπ. [...] Σε τελική ανάλυση, το να πούμε ότι υπάρχει δικτατορία στην Ελλάδα είναι απλώς περιγραφή και όχι εξήγηση. Είναι "φασιστική δικτατορία", "Βοναπαρτική δικτατορία", "πατερναλιστική δικτατορία", ή κάτι άλλο; 

[...]

[...] μπορούμε να περάσουμε στην ανάλυσή μας θέτοντας ένα πρώτο ερώτημα το οποίο αναφέρεται σε ορισμένες πολιτικές μορφές της αστικής δικτατορίας τις οποίες έχει ήδη δοκιμάσει το εργατικό κίνημα στην Ευρώπη. Είναι το πραξικόπημα στην Ελλάδα πράγματι φασιστικό πραξικόπημα; Από την απάντηση σ' αυτό θα εξαρτηθεί η απάντηση στο ερώτημα για το αν το πραξικόπημα θα πάρει μορφές φασιστικού κράτους.

Νομίζω ότι η απάντηση πρέπει να είναι ότι δεν έχουμε να κάνουμε με φασιστικό πραξικόπημα. [...] Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του φασισμού;

Πρώτον, ο φασισμός εκπροσωπεί τα συμφέροντα του μονοπωλιακού κεφαλαίου, πράγμα όμως το οποίο σε τελική ανάλυση είναι χαρακτηριστικό όλων των δεξιών κυβερνήσεων στο στάδιο του ιμπεριαλισμού. Δεύτερον, είναι μια μορφή δικτατορίας. Αλλά δεν προχωρούμε ακόμα αρκετά. Στην πραγματικότητα, το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό του φασισμού είναι ότι αναδεικνύει μια αδιαμφισβήτητη λαϊκή βάση, η οποία σφυρηλατείται από τη λειτουργία της κυρίαρχης ιδεολογίας σε ιστορικά συγκεκριμένες συνθήκες. Η λαϊκή του βάση αποτελείται από τμήματα της αγροτικής τάξης, από ένα μέρος της μικροαστικής τάξης, και επίσης, όπως έδειξε ο Δημητρώφ στην αναφορά του προς το Έβδομο Συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς, καθώς και ο Γκράμσι, από τμήματα της εργατικής τάξης. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι τα φασιστικά καθεστώτα της Ευρώπης θεμελιώθηκαν από ιδιαίτερης μορφής φασιστικά κόμματα.

Στο σημείο αυτό, δεν θέτω το ερώτημα της ισορροπίας δυνάμεων στην ταξική πάλη η οποία έφερε την κατάσταση αυτή. Όπως φαίνεται αυτή τη στιγμή, μια τέτοια λαϊκή βάση δεν υπάρχει στην Ελλάδα. Λέω "όπως φαίνεται" έχοντας πλήρη επίγνωση της σημασίας της λέξης, ακόμα και αν αυτό ενοχλήσει κάποιους αναγνώστες. Γιατί το ερώτημα είναι το εξής: είναι βέβαιο πως το ελληνικό πραξικόπημα δεν έχει μορφές στήριξης --περιλαμβανομένης της χαρακτηριστικής απάθειας-- ανάμεσα σε τμήματα των λαϊκών τάξεων; Αυτούς που θεωρούν πως μπορούμε να ξεφύγουμε από την πολυπλοκότητα του προβλήματος δηλώνοντας απλώς τις επιθυμίες μας για "γενική κατακραυγή" του πραξικοπήματος τους παραπέμπω στο προαναφερθέν Συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς. Για παράδειγμα, ποια είναι η ακριβής συμπεριφορά των αγροτών που αποτελούνται κυρίως από μικροϊδιοκτήτες, και οι οποίοι, στην περίπτωση της Γαλλίας, έδωσαν στήριξη σε Βοναπαρτισμούς, και στην περίπτωση της Ελλάδας ψήφιζαν ακόμα πλειοψηφικά μέχρι πριν τέσσερα χρόνια τον Καραμανλή και όχι απλώς λόγω "βίας και νοθείας";

Προσωπικά, δεν θεωρώ ότι το πραξικόπημα έχει ήδη λαϊκή βάση, αν και το πρόβλημα πρέπει να αντιμετωπιστεί σοβαρά. Με την έννοια αυτή, δεν μπορούμε σ' αυτή τη φάση να χαρακτηρίσουμε το πραξικόπημα ως φασιστικό. Αυτό έχει σημασία σε ό,τι αφορά τις πολιτικές μορφές που θα πάρει. Είναι πολύ σημαντικό πως φαίνεται πολύ απίθανο το πραξικόπημα να πετύχει να δημιουργήσει πλατιές κομματικές οργανώσεις που θα μπορούσαν να του επιτρέψουν να αντέξει χωρίς να προσφύγει σε άλλες μορφές πολιτικών "ανοιγμάτων."

Ένα δεύτερο πρόβλημα. Έχουμε να κάνουμε στην Ελλάδα με μια μορφή "Βοναπαρτική δικτατορίας"; Είναι απαραίτητη μια διευκρίνηση εδώ, η οποία αφορά επίσης την περίπτωση της φασιστικής δικατορίας. Με τον όρο "Βοναπαρτική μορφή" εννοούμε πολιτικές μορφές οι οποίες ανταποκρίνονται, στο επίπεδο του συσχετισμού δυνάμεων, σε μια "ισορροπία" ανάμεσα στις πολιτικές δυνάμεις που διατρέχονται από την βασική ταξική αντίφαση. Σε μια τέτοιου είδους κατάσταση, η κυρίαρχη τάξη ανταποκρίνεται με μια δικτατορία και με μια μορφή του κράτους της οποίας η λειτουργία είναι να αποτρέψει ένα μετασχηματισμό της εξουσίας που θα μπορούσε να ευνοήσει τις υποτελείς τάξεις. [...] Στην περίπτωση της Βοναπαρτικής δικτατορίας το κράτος δεν χρειάζεται σπουδαία λαϊκή στήριξη στον βαθμό που τη χρειάζεται μια φασιστική δικτατορία, διότι η λειτουργία της είναι να εξυπηρετήσει μακροπρόθεσμα τα συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης εκμεταλλευόμενη την δυναμική της ίδιας της βασικής αντίφασης. [...]

Τώρα, σε ό,τι αφορά την ελληνική εσωτερική κατάσταση, δεν θεωρώ ότι μπορούμε να μιλούμε για ισορροπία μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων --απλή ή καταστροφική-- η οποία διατρέχεται από τη βασική ταξική αντίφαση.[...] Αφήνω ανοιχτό το πρόβλημα της "εθνικής αστικής τάξης", καθώς η τοποθέτησή της στο σχήμα της ισορροπίας δυνάμεων δεν αλλάζει δραστικά την ισορροπία αυτή στην Ελλάδα. Συμπέρασμα: [...] δεν έχουμε να κάνουμε με μια μορφή Βοναπαρτισμού από την οποία θα μπορούσαμε να αναμένουμε να προσφέρει ορισμένες μορφές έννομης και σε κάποιο βαθμό βασικής ταξικής πάλης μέσα σε κοινοβουλευτικό πλαίσιο, εν τη απουσία οποιασδήποτε αληθινής μορφής αντίστασης, κάτω από εξωγενείς απλώς πιέσεις.

Τέλος, οι πολιτικές μορφές του πραξικοπήματος δεν μπορούν να αναπτυχθούν με τρόπο παρόμοιο με ορισμένες μορφές δικτατορίας που αναδύονται στις λεγόμενες "υπανάπτυκτες χώρες", και πιο συγκεκριμένα, σε χώρες όπου η φεουδαλική τάξη ή οι μεγάλοι καπιταλιστές γαιοκτήμονες παίζουν καθοριστικό ρόλο, με όλα όσα αυτό περιλαμβάνει, όπως για παράδειγμα το σημαντικό βάρος της θρησκευτικής ιδεολογίας -- δικτατορίες που συνήθως χαρακτηρίζονται ως "πατερναλιστικές." Η Ελλάδα δεν είναι μια "υπανάπτυκτη" χώρα με την έννοια αυτή.

1 σχόλιο:

  1. Ναι, ακριβώς το πραξικόπημα ήταν ανεπαίσθητη εκτροπή, (την ένιωσαν μόνο οι πρωτεργάτες της), μια από τις πολλές από τις οποίες το μη υπανάπτυκτο ελληνικό «πολίτευμα» μας ουδέποτε απειλήθηκε. Πολύ ωραία και η δια της απαγωγής στο άτοπο μέθοδος με την οποία μπορεί να αποδειχθεί ότι ποτέ τίποτε δεν μοιάζει με τίποτα άλλο (με την εξαίρεση του υπαρκτού «φασισμού» που μοιάζει με τον υπαρκτό «κομουνισμό» γιατί και στην μια και στην άλλη περίπτωση κυριαρχεί το μονοπωλιακό κεφάλαιο, ενώ και τα «δύο» καθεστώτα απολαμβάνουν της υποστήριξης τού «λαού»· Να σημειώσω ότι για την εν λόγω «ταυτοποίηση», είναι μάλιστα αδιάφορο αν το εν λόγω μονοπωλιακό κεφάλαιο ανήκει σε αστούς ιδιώτες ή σε κομμουνιστές γραφειοκράτες). Τον έλυσα τον γρίφο; Τι κερδίζω;

    Από τις αισχρότερες σαχλαμάρες που έχω ποτέ διαβάσει.

    ΥΓ Ενδιαφέρον το ότι η λέξη «αντικομμουνισμός» είναι σε inverted commas. Θα ήταν επίσης ενδιαφέρον να ρωτήσει κανείς αν το εξής «ψήφιζαν ακόμα πλειοψηφικά μέχρι πριν τέσσερα χρόνια τον Καραμανλή» περιγράφει ένα καθεστώς «Βοναπαρτικής δικτατορίας».

    ΑπάντησηΔιαγραφή