Σάββατο, 17 Μαρτίου 2012

Perry Anderson-Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι

Perry Anderson
Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι
New Left Review τ. 100 (κύκλος 1), 1976
Μτφρ.: Lenin Reloaded

[...] Η μεγάλη θεωρητική αξία του Γκράμσι ήταν ότι έθεσε το πρόβλημα αυτής της διαφοράς [μεταξύ Τσαρικού και δυτικού τύπου κράτους], πολύ πιο επίμονα και συνεκτικά από οποιονδήποτε άλλο επαναστάτη πριν ή μετά τον ίδιο. Πουθενά στα έργα του Λένιν ή του Τρότσκι, ή άλλων Μπολσεβίκων θεωρητικών, δεν μπορεί να βρεθεί κανένας παρατεταμένος ή συστηματικός στοχασμός για το τεράστιο ιστορικό χάσμα μέσα στην Ευρώπη το οποίο ιχνηλατείται από την παρουσία --ακόμα κι αν αυτή είναι σποραδική και ατελής στον καιρό τους-- της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στη Δύση, και της απουσίας της στην Ανατολή. Ένα πρόβλημα που καταγράφηκε στην καλύτερη σε παρενθετικές παρατηρήσεις στην Μπολσεβικική παράδοση, αναπτύχθηκε για πρώτη φορά σε κυρίαρχο θέμα της Μαρξιστικής θεωρίας από τον Γκράμσι.

Οι ψευδαισθήσεις της Αριστερής Σοσιαλδημοκρατίας
Την ίδια στιγμή, η πρώτη λύση που ιχνογραφεί για το πρόβλημα στα Τετράδια της φυλακής-- η απλή τοποθέτηση της "ηγεμονίας" μέσα στην πολιτική κοινωνία [civil society], και η απόδωση πρωταρχικότητας στην πολιτική κοινωνία σε σχέση με το κράτος-- είναι δραστικά μη εφαρμόσιμη. Αυτή η εξίσωση, ουσιαστικά, ανταποκρίνεται με μεγάλη ακρίβεια σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αντίληψη της κοινής λογικής για την αστική δημοκρατία στη Δύση απ' την πλευρά της Αριστεράς -- μια αντίληψη που έχει διαχυθεί ευρέως σε μαχητικούς σοσιαλδημοκρατικούς κύκλους από τον Β' Παγκόσμιο. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, το κράτος στη Δύση δεν είναι μια βίαιη μηχανή για αστυνομική καταστολή όπως ήταν στην τσαρική Ρωσία: οι μάζες έχουν πρόσβαση σ' αυτή μέσα από κανονικές δημοκρατικές εκλογές, οι οποίες επιτρέπουν τυπικά την δυνατότητα μιας σοσιαλιστικής διακυβέρνησης. Όμως η εμπειρία δείχνει ότι οι εκλογές αυτές δεν παράγουν ποτέ μια κυβέρνηση αφοσιωμένη στην απαλλοτρίωση του κεφαλαίου και την πραγματοποίηση του σοσιαλισμού. Πενήντα χρόνια μετά την έλευση της οικουμενικής ψήφου, ένα τέτοιο φαινόμενο μοιάζει πιο απομακρυσμένο από ποτέ. Ποια είναι η αιτία αυτού του παραδόξου; Θα πρέπει να βρίσκεται στην πρότερη ιδεολογική διαμόρφωση του προλεταριάτου πριν από την εκλογική στιγμή ως τέτοια. Η κεντρική τοποθεσία της εξουσίας, συνεπώς, θα πρέπει να αναζητηθεί μέσα στην πολιτική κοινωνία --πάνω απ' όλα, στον καπιταλιστικό έλεγχο στα μέσα επικοινωνίας (τον Τύπο, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, τον κινηματογράφο, τις εκδόσεις), που βασίζεται στον έλεγχο των μέσων παραγωγής (ιδιωτική περιουσία). Σε μια πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή, η πραγματική εφαρμογή της εθελοντικής αποδοχής του καπιταλισμού λαμβάνει χώρα όχι τόσο μέσα από την ιδεολογική προπαγάνδα των μέσων επικοινωνίας, όσο μέσα από την αόρατη διάχυση του φετιχισμού του εμπορεύματος μέσα απ' την αγορά ή μέσα από τις ενστικτώδεις συνήθειες της υποταγής που επιφέρουν οι εργασιακές ρουτίνες των εργοστασίων και των γραφείων -- με άλλα λόγια, άμεσα μέσα στη σφαίρα των ίδιων των μέσων παραγωγής. Είτε όμως η βασική έμφαση δίνεται στα αποτελέσματα των πολιτιστικών μηχανισμών είτε σ' αυτά των οικονομικών, το αναλυτικό συμπέρασμα παραμένει το ίδιο. Ο στραγητικός κόμβος της πολιτικής κοινωνίας θεωρείται πως συντηρεί την καπιταλιστική ηγεμονία μέσα σε μια πολιτική δημοκρατία, της οποίας οι κρατικοί θεσμοί δεν εμποδίζουν άμεσα και δεν καταπιέζουν τις μάζες. Το σύστημα συντηρείται μέσω συναίνεσης, και όχι εξαναγκασμού. Συνεπώς, το βασικό καθήκον των μαχητικών σοσιαλιστών είναι όχι η μάχη με το ένοπλο κράτος, αλλά η ιδεολογική μεταστροφή της εργατικής τάξης ώστε αυτή να απελευθερωθεί από την υποταγή στα καπιταλιστικά μυθεύματα.

Αυτό το χαρακτηριστικό σύνδρομο της αριστερής σοσιαλδημοκρατίας περιέχει έναν αριθμό ψευδαισθήσεων. Το πρώτο και πιο άμεσο σφάλμα της είναι ακριβώς η ιδέα ότι η ιδεολογική εξουσία της αστικής τάξης στους δυτικούς κοινωνικούς σχηματισμούς ασκείται πάνω απ' όλα στη σφαίρα της πολιτικής κοινωνίας, όπου η αστική ηγεμονία εξουδετερώνει κατόπιν τις δημοκρατικές δυνατότητες του αντιπροσωπευτικού κράτους. Η εργατική τάξη έχει πρόσβαση στο κράτος (εκλογές για το κοινοβούλιο), αλλά δεν την χρησιμοποιεί για να πετύχει τον σοσιαλισμό διότι υφίσταται πλύση εγκεφάλου από τα μέσα επικοινωνίας. Στην πραγματικότητα, μπορούμε να πούμε ότι η αλήθεια είναι μάλλον η ακριβώς αντίστροφη: η γενική μορφή του αντιπροσωπευτικού κράτους --η αστική δημοκρατία-- είναι η ίδια το βασικό ιδεολογικό στήριγμα του δυτικού καπιταλισμού, του οποίου η ίδια η ύπαρξη στερεί την εργατική τάξη από την ιδέα του σοσιαλισμού ως ενός διαφορετικού είδους κράτους, και τα μέσα επικοινωνίας και οι άλλοι μηχανισμοί του πολιτιστικού ελέγχου εξασφαλίζουν σε δεύτερη φάση αυτό το βασικό ιδεολογικό "εφέ." Οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής κατανέμουν όλους τους άνδρες και τις γυναίκες σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις, που ορίζονται από την διαφορετική τους πρόσβαση στα μέσα παραγωγής. Οι ταξικοί αυτοί διαχωρισμοί είναι η υφέρπουσα πραγματικότητα του συμβολαίου μίσθωσης ανάμεσα σε δικαιϊκά ελεύθερα και ίσα άτομα, το οποίο είναι και η σφραγίδα αυτού του τρόπου παραγωγής. Οι πολιτικές και οικονομικές τάξεις συνεπώς χωρίζονται τυπικά κάτω απ' τον καπιταλισμό. Το αστικό κράτος λοιπόν "εκπροσωπεί" εξ ορισμού την ολότητα του πληθυσμού, ο οποίος αφαιρείται από την κατανομή του σε κοινωνικές τάξεις, ως ατομικοί και και ίσοι πολίτες. Με άλλα λόγια, [το αστικό κράτος] παρουσιάζει στους άνδρες και τις γυναίκες τις άνισες θέσεις τους μέσα στην πολιτική κοινωνία ωσάν να ήταν ίσες στο κράτος. Το Κοινοβούλιο, που εκλέγεται κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια ως κυρίαρχη έκφραση της λαϊκής βούλησης, αντικαθρεφτίζει την μυθοπλαστική ενότητα του έθνους πίσω στις μάζες, ωσάν να ήταν η δική τους αυτοδιακυβέρνηση. Οι οικονομικές διαιρέσεις μέσα στους "πολίτες" αποκρύπτονται από την δικαιϊκή ισότητα ανάμεσα σε εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενους, και μαζί τους αποκρύπτεται ο απόλυτος χωρισμός και η μη συμμετοχή των μαζών στην εργασία του κοινοβουλίου. Αυτός ο χωρισμός παρουσιάζεται και αναπαρίσταται κατόπιν διαρκώς προς τις μάζες ως η απόλυτη ενσάρκωση της ελευθερίας: η "δημοκρατία" ως το τελικό σημείο της ιστορίας. Η ύπαρξη του κοινοβουλευτικού κράτους συνεπώς συνιστά το τυπικό πλαίσιο για όλους τους άλλους ιδεολογικούς μηχανισμού της άρχουσας τάξης. Προσφέρει τον γενικό κώδικα με τον οποίο μεταδίδεται κάθε συγκεκριμένο μήνυμα για κάπου αλλού. Ο κώδικας γίνεται ακόμα ισχυρότερος επειδή τα δικαιϊκά δικαιώματα της υπηκοότητας δεν είναι απλώς αυταπάτες: αντιθέτως, οι πολιτικές ελευθερίες και τα δικαιώματα της αστικής δημοκρατίας είναι μια απτή πραγματικότητα, της οποίας η ολοκλήρωση ήταν ιστορικά έργο του ίδιου του εργατικού κινήματος, και της οποίας η απώλεια θα ήταν τεράστια ήττα για την εργατική τάξη.

Συγκριτικά, οι οικονομικές βελτιώσεις που κερδήθηκαν από μεταρρυθμίσεις μέσα στο πλαίσιο του κράτους εκπροσώπησης --και που είναι κατά τα φαινόμενα πιο απτές-- έχουν κατά βάση αφήσει μικρότερο ιδεολογικό στίγμα στις μάζες στη Δύση. Η σταθερή άνοδος του επιπέδου διαβίωσης της εργατικής τάξης για εικοσιπέντε χρόνια μετά τον Β' Παγκόσμιο, υπήρξε κρίσιμο στοιχείο για την πολιτική σταθερότητα του μητροπολιτικού καπιταλισμού στις πρωταγωνιστικές ιμπεριαλιστικές χώρες. Όμως το υλικό στοιχείο της λαϊκής συναίνεσης σ' αυτή, αντικείμενο παραδοσιακών πολεμικών γύρω από τα αποτελέσματα του ρεφορμισμού, είναι εγγενώς ασταθές και εκρηκτικό, εφόσον τείνει να δημιουργεί μια διαρκή ανέλιξη των προσδοκιών, τις οποίες καμία εθνική καπιταλιστική οικονομία δεν μπορεί να εξασφαλίσει εντελώς, ακόμα και κατά τη διάρκεια μακρών κυμάτων διεθνούς ανάπτυξης, πόσο μάλλον σε φάσεις ύφεσης. Ο ίδιος ο δυναμισμός του [του υλικού στοιχείου της λαϊκής συναίνεσης στην αστική εξουσία] λοιπόν είναι δυνητικά αποσταθεροποιητικός και ικανός να προκαλέσει κρίσεις όταν η ανάπτυξη μεταβάλλεται ή τελματώνεται. Αντιθέτως, το δικαιϊκο-πολιτικό συστατικό της συναίνεσης το οποίο δημιουργεί το κοινοβουλευτικό κράτος είναι πολύ σταθερότερο: η καπιταλιστική πολιτεία δεν υπόκειται στις ίδιες συγκυριακές αστάθειες. Οι ιστορικές περιστάσεις στις οποίες έχει ενεργά αμφισβητηθεί από τους εργατικούς αγώνες είναι ατελείωτα λιγότερες στη Δύση. Με άλλα λόγια, η ιδεολογία της αστικής δημοκρατίας είναι πολύ ισχυρότερη από αυτή του προνοιακού ρεφορμισμού, και συνιστά το βασικό συντακτικό της συναίνεσης το οποίο ενσταλάζει το καπιταλιστικό κράτος.

Μπορούμε τώρα να δούμε για ποιο λόγο η βασική διατύπωση του Γκράμσι ήταν λανθασμένη. Είναι αδύνατο να διαμοιράσεις τις ιδεολογικές λειτουργίες της αστικής ταξικής εξουσίας ανάμεσα στην πολιτική κοινωνία και το κράτος, με τον τρόπο που αρχικά προσπάθησε να κάνει. Η βασική μορφή του δυτικού κοινοβουλευτικού κράτους --το δικαιϊκό σύνολο των πολιτών του-- είναι η ίδια ο κόμβος των ιδεολογικών μηχανισμών του καπιταλισμού. Τα διαπλεκόμενα σύνολα των πολιτιστικών συστημάτων ελέγχου μέσα στην πολιτική κοινωνία --το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, ο κινηματογράφος, οι εκκλησίες, οι εφημερίδες, τα πολιτικά κόμματα-- παίζουν αναμφίβολα έναν κρίσμο συμπληρωματικό ρόλο στην εξασφάλιση της σταθερότητας της ταξικής δομής του κεφαλαίου. Το ίδιο βέβαια κάνει το παραμορφωτικό πρίσμα των οικονομικών σχέσεων και η παραλυτική δομή της εργασιακής διαδικασίας μέσα στην οικονομία. Η σημασία αυτών των συστημάτων αναμφίβολα δεν πρέπει να υποτιμάται. Ούτε όμως πρέπει και να υπερβάλλεται ή --πάνω απ' όλα-- να αντιπαρατίθεται στον πολιτιστικο-ιδεολογικό ρόλο του ίδιου του κράτους.

8 σχόλια:

  1. Το είδα πολύ σύντομα, ιστοριογραφικά έχει προβλήματα το άρθρο λόγω εποχής (απόσπασμα «περί ενωμένου μετώπου», αγιογραφία Τρότσκι). Θα το δω με μεγαλύτερη προσοχή αλλά έχω την εντύπωση ότι η αντιμετώπιση των εννοιών από P.A. είναι μάλλον πολύ «ελεύθερη» (cavalier) [ερώτημα: απομένει τίποτα θετικό από Γκράμσι για τον αναγνώστη τού P.A.;].

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εγώ το θεωρώ πάρα πολύ οξυδερκές κείμενο. Φυσικά απομένει κάτι θετικό. Ο Γκράμσι είναι αυτός με την θετικότερη αποδοχή από Άντερσον στον Δυτικό Μαρξισμό και εδώ μετέφρασα μόνο την κριτική στην πρώτη, απλούστερη και προβληματικότερη εκδοχή σχέσεων κράτους και πολιτικής κοινωνίας στα Τετράδια της φυλακής.

      Απόσπασμα περί "ενωμένου μετώπου" πού;

      Εννοείται ότι ο Άντερσον της εποχής είναι ακόμα αρκετά βαμένος Τροτσκιστής, είναι όμως και Εγγλέζος, κι αυτό έχει τα καλά του σε τέτοιες περιπτώσεις.

      Διαγραφή
    2. Όχι, δεν κατάλαβες δεν έχω πρόβλημα με το απόσπασμα, έχω πρόβλημα με την ερμηνευτική προσέγγιση/επεξεργασία των Γκραμσ. εννοιών από P.A. Θα επανέλθω αν γίνει συζήτηση:

      UF: «At the time, of course, Gramsci himself----together with nearly the whole leadership of the PCI---- had stubbornly rejected the United Front in Italy, and had thereby materially facilitated the victory of fascism, which was able to triumph over a radically divided working class...» κ.ε.

      Διαγραφή
    3. Ναι, το απόσπασμα που παραθέτεις το ξέρω, απλά μπερδεύτηκα επειδή δεν είναι στο κείμενο που μετέφρασα.

      Με ενδιαφέρει πού εντοπίζεις πρόβλημα με την ερμηνευτική προσέγγιση/επεξεργασία των γκραμσιανών εννοιών, γιατί εγώ, πέραν αποσπασμάτων όπως αυτό, ή άλλων, όπου ο Άντερσον επιμένει ότι η κριτική του Γκράμσι στον Τρότσκι δεν μπορεί να είναι κριτική στον Τρότσκι, πέραν δηλαδή από αυτά όπου ο Άντερσον δηλώνει τον τροτσκισμό του, στον πυρήνα της ανάλυσης των αντιφάσεων της θεωρίας του Γκράμσι, τον βρίσκω συστηματικό και προσεκτικό. Για αυτό είπα άλλωστε ότι το να είσαι εγγλέζος έχει και πλεονεκτήματα.

      Διαγραφή
  2. σε αυτό http://piattaformacomunista.com/
    αν παει κανείς αριστερά της οθόνης, στο σύνδεσμο translations και παει στα ελληνικά θα βρει ένα κείμενο με τίτλο "Ιστορικό μπλοκ, κοινωνικό μπλοκ, ιστορικός συμβιβασμός". Αρκετά καλό.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. " ή μέσα από τις ενστικτώδεις συνήθειες της υποταγής που επιφέρουν οι εργασιακές ρουτίνες των εργοστασίων και των γραφείων " ... θα μπορούσε κάποιος να με βοηθήσει με αυτή τη φράση του κειμένου ? με ένα παράδειγμα ίσως ? Γιώργος από Ηράκλειο Κρήτης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ναι, βέβαια: Η ιδέα είναι ότι οι ίδιες οι μικρο-πειθαρχίες που επιβάλλονται στον χώρο εργασίας (βλέπε E.P Thompson, "Time, Work-Discipline and Industrial Capitalism" και αργότερα τη δουλειά του Φουκώ, κυρίως το Επιτήρηση και Τιμωρία), δημιουργούν και αναπαράγουν τις προϋποθέσεις απο-πολιτικοποίησης και υποταγής στην εξουσία. Βλέπε επίσης και το πιο πρόσφατο του Μπαντιού, "Το εργοστάσιο ως συμβαντικός χώρος", εδώ, όπου το επιχείρημα είναι ότι η "κανονική" λειτουργία του εργοστασίου είναι η απόλυτη καταστολή της προοπτικής της πολιτικής.

      Διαγραφή
    2. Πρακτικό παράδειγμα είναι η καθημερινή ζωή όλων μας στους χώρους εργασίας μας και οι τρόποι με τους οποίους ενσωματωνόμαστε σε έναν μηχανισμό τον οποίο ταυτόχρονα βιώνουμε ως αλλότριο και καταπιεστικό, ώστε να βιώνουμε την ίδια μας την καταπίεση ως "επιτυχία" ("σήμερα ξεπέρασα τα όρια παραγωγής του Χ εξαρτήματος", "σήμερα έκλεισα περισσότερα συμβόλαια από όλους", κλπ).

      Διαγραφή