Πέμπτη, 15 Μαρτίου 2012

J. Arch Getty και Oleg V. Naumov-Ο δρόμος προς την Τρομοκρατία (Ι)

J. Arch Getty και Oleg V. Naumov
Ο δρόμος προς την Τρομοκρατία: Ο Στάλιν και η αυτοκαταστροφή των Μπολσεβίκων, 1932-1939
Yale University Press, 2010
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Συμπέρασμα
Ο δρόμος προς την Τρομοκρατία ήταν γεμάτος στροφές. Αναδιπλώνονταν, έφτανε σε αδιέξοδα, και μερικές φορές εξαφανίζονταν εντελώς λόγω απρόσμενου πολιτικού καιρού. Στην πραγματικότητα, υπήρχαν πολλοί δρόμοι που διασταυρώνονταν σ' αυτό το παράξενο πολιτικό έδαφος, και είχαν πολλούς δυνητικούς προορισμούς. Ξεχωρίζουμε αυτόν επειδή γνωρίζουμε το σημείο στο οποίο ξεκίνησε και αυτό στο οποίο κατέληξε, αλλά δεν υπάρχει λόγος να πιστέψουμε ότι η Τρομοκρατία ήταν το μοναδικό ή το αναπόφευκτο αποτέλεσμα των γεγονότων αυτών.

Παλιότερα, αντιλαμβανόμασταν μόνο έναν δρόμο, και ήταν ευθύς και απλός. Το βασικό στοιχείο αιτιότητας για την Τρομοκρατία ήταν πάντοτε η προσωπικότητα και η ενοχή του Στάλιν. Στις περισσότερες αφηγήσεις δεν υπήρχαν άλλοι δράστες με εξουσία, δεν υπήρχαν όρια στην εξουσία του ίδιου, δεν υπήρχε πολιτική, ούτε συζήτηση για την κοινωνία ή το κοινωνικό κλίμα, ούτε σύγχυση ή αναποφασιστικότητα. Με δεδομένο τον στενό εστιασμό, ήταν δύσκολο να πεις κάτι άλλο από "Την περίοδο αυτή, ο Στάλιν αποφάσισε να αφανίσει..." (δυτική εκδοχή) ή "Κατά την ημερομηνία αυτή, ο Ι.Β Στάλιν υπέγραψε μια διαταγή..." (σοβιετική/μετασοβιετική εκδοχή).

Αλλά ακόμα και με τον Στάλιν στον ρόλο του αρχιμαέστρου, που ενορχηστρώνει μια προπαρασκευασμένη παρτιτούρα (πράγμα που γνωρίζουμε ότι δεν συνέβη), μια πληρέστερη εξήγηση της Τρομοκρατίας θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει άλλους παράγοντες, και είναι οι παράγοντες αυτοί που προσπαθήσαμε να συμπεριλάβουμε στην εξίσωση. Το ότι υπήρχαν και άλλα ισχυρά πρόσωπα και ομάδες που είχαν συμφέρον στην καταστολή, το ότι το κοινωνικό και πολιτικό κλίμα μπορεί να διευκόλυνε την Τρομοκρατία, και το ότι ο δρόμος προς την Τρομοκρατία μπορεί να ήταν γεμάτος στροφές είναι υποθέσεις που έχουν αγνοηθεί για υπερβολικά πολύ καιρό. Ο ισχυρισμός μας είναι ότι το περιβάλλον είναι όσο σημαντικό όσο ο δράστης για την εξήγηση του φαινομένου ως συνόλου. Για να το θέσουμε διαφορετικά, πολλοί άνθρωποι και ομάδες συνέβαλαν σε μια Τρομοκρατία που θα κατέστρεφε μακροπρόθεσμα τους ίδιους.

Με σχηματικούς όρους, μπορούμε πλέον να περιγράψουμε κάποια από τα χαρακτηριστικά του δρόμου. Η ελίτ των Μπολσεβίκων, περιλαμβανομένου του Στάλιν, αντέδρασε με φόβο και αγωνία σε μια άτακτη και συγκεχυμένη κατάσταση που προήλθε από την "σταλινική επανάσταση" των αρχών της δεκαετίας του 1930. Αν και οι σταλινικοί είχαν "νικήσει" εφαρμόζοντας την επανάστασή τους, η νίκη τους δεν ήταν ικανοποιητική. Το καθεστώς δεν είχε αμφιβολίες ότι παρά τις γενναίες του διακηρύξεις περί νίκης και κομματικής ενότητας, υπήρχε απελπισμένη έχθρα εναντίον του σε πολλά επίπεδα. Οι χωρικοί τραγουδούσαν για τον Στάλιν που μασάει κόκκαλα πάνω σ' ένα φέρετρο. Οι φοιτητικές ομάδες έβγαζαν εμπρηστικά φυλλάδια, και γνωστά κομματικά στελέχη μαζεύονταν την νύχτα για να συγγράψουν πλατφόρμες με αίτημα την ανατροπή της ηγεσίας. Ακόμα και μέσα σ' αυτή την ηγεσία, κάποια μέλη της Κ.Ε γνώριζαν αυτές τις νεφελώδεις δραστηριότητες αλλά είχαν συμπάθεια για αυτές και δεν τις ανέφεραν. Οι σταλινιστές ανησυχούσαν για προσωπικές συναντήσεις και συζητήσεις, όχι μόνο ανάμεσα σε πρώην αντιπολιτευτικούς, αλλά και μέσα στις δικές τους ομάδες. Όπως και κατά το τέλος του Εμφυλίου, οι Μπολσεβίκοι αισθάνονταν ανασφάλεια ακριβώς τον καιρό της φαινομενικής τους ανόδου.

Ο φόβος τους για απώλεια ελέγχου, ακόμα και για την απώλεια εξουσίας, τους οδήγησε σε μια σειρά από βήματα με στόχο την προστασία της θέσης τους και την παγίωση της κατάστασης: την νομιμοποίηση και την κατασκευή μιας ενοποιητικής λατρείας γύρω απ' τον Στάλιν, την καταστολή ακόμα και της υποψίας διαφωνίας μέσα τους κόλπους της ελίτ μέσω της συσπείρωσης γύρω από μια άκαμπτη μορφή της κομματικής πειθαρχίας, και την εξαπόλυση ενός προγράμματος συγκεντρωτισμού σε συνάρτηση με τα πάντα, από την διοίκηση ως τον πολιτισμό. Η κατασκευή του κράτους και η ομοιογενοποίηση των νόμων, εναλλάξ με την κινητοποίηση της Τρομοκρατίας, είχαν τον ίδιο στόχο: να επιβεβαιώσουν τον έλεγχο του Στάλιν και της ελίτ της Μόσχας.

Προσπάθησαν να διαχειριστούν σε μικρή κλίμακα ολόκληρο το πολιτικό τους περιβάλλον. Συνειδητοποίησαν, έστω και ασυνείδητα, πόσο μικρή καθημερινή επιρροή είχαν στην επαρχία. Γνωρίζοντας ότι είχαν αποτύχει να δημιουργήσουν μια προβλέψιμη και υπάκουη διοίκηση, οι σταλινιστές προσπάθησαν να κυβερνήσουν μέσω εκστρατειών, δημιουργώντας ιδεολογικές πρακτικές λόγου και τελετουργίες, χρησιμοποιώντας ειδικούς επιτετραμένους, δημιουργώντας παράλληλα γραφειοκρατικά κανάλια πληροφόρησης και ελέγχου, μέσω διάφορων "εξαιρετικών καταστάσεων." Είτε τις αποκαλέσουμε μαλακές και σκληρές, μετριοπαθείς και δραστικές, ή νομικιστικές και κατασταλτικές, οι πολιτικές φαίνονται να ήταν δύο, δύο ρεύματα που εναλασσόταν με ραγδαίο ρυθμό.

Δεν ήταν όμως φράξιες. Οι διαδοχικές και αλληλοσυγκρουόμενες πολιτικές λόγου συχνά ερχόντουσαν από τα ίδια άτομα, περιλαμβανομένου του Στάλιν, και στην πραγματικότητα ήταν οι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος. Το νόμισμα αυτό ήταν το να μπει τέλος στο χάος, το να ανακτηθεί ο έλεγχος και το να συγκεντροποιηθεί η εξουσία. [...] Τόσο η Τρομοκρατία όσο και το αντίθετό της, το Σύνταγμα Στάλιν, αφορούσαν το ίδιο πράγμα. [...] Όπως προτείναμε, επρόκειτο για ένα ευαίσθητο παιχνίδι στο οποίο ο Στάλιν και οι άλλοι πολιτικοί δράστες άλλαζαν θέσεις με στόχο την εξουσία και το τακτικό πλεονέκτημα. Το παιχνίδι είχε κανόνες: τίποτε δεν μπορούσε να αφεθεί να διακινδυνεύσει την δημόσια εικόνα της ενότητας των Μπολσεβίκων ή τον έλεγχο του καθεστώτος στη χώρα.

Η χρήση και το περιεχόμενο της γλώσσας έπαιξαν επίσης έναν ευαίσθητο και λεπτό ρόλο στην αποκρυστάλλωση και αλλαγή της πολιτικής. Έτσι, η εξέλιξη από τον "ταξικό εχθρό" στον "εχθρό με κομματική ταυτότητα" μεταμόρφωσε ένα κόμμα που ήταν ενωμένο ενάντια στη μπουρζουαζία σε ένα κόμμα του οποίου η βάση υποπτευόταν την ύπαρξη υψηλόβαθμων εχθρών μέσα στην ελίτ. Η χειραγώγηση της γλώσσας κατέληξε στην καταστροφή του 1937, όταν η γλώσσα ξέφυγε από τον έλεγχο όλων, και όταν ο οποιοσδήποτε μπορούσε να χαρακτηριστεί "Τροτσκιστής" ή "Μπουχαρινικός", μόνο και μόνο για να απομονωθεί και να εξαλειφθεί. Όταν, τον Ιούλη του 1937, ο Γιεζόφ έθεσε στα σοβαρά την ύπαρξη "αριστερο-δεξιού, Τροτσκιστικο-Μπουχαρινικού, Γερμανο-Βρετανο-Ιαπωνικού δικτύου κατασκόπων", ήταν ξεκάθαρο ότι η γλώσσα είχε εκπνεύσει ως εργαλείο. Η ανατροπή της γλώσσας οδήγησε στην καταστροφή ολόκληρου του πολιτικού συστήματος. Ο Στάλιν και οι πιο κοντινοί του συνεργάτες, έχοντας πανικοβληθεί ενόψει της απώλειας ελέγχου της χώρας σε περίοδο πολέμου, πράγμα που αντηχεί ακόμα στα απομνημονεύματα των Μολότωφ και Καγκάνοβιτς, τίναξαν όλο το πολιτικό σύστημα στον αέρα.

Τα πάντα κατέρρευσαν το καλοκαίρι του 1937. Μετά από μια σειρά αποτυχημένων προσπαθειών να ελέγξει την ελίτ της νομενκλατούρα και να την υποτάξει στη βούλησή του, ο Στάλιν στράφηκε ενάντια σ' αυτή την ελίτ· η ελίτ στράφηκε ενάντια στον εαυτό της· και οι δυο μαζί εξαπέλυσαν επίθεση ενάντια σε μια ποικιλία "εθχρών" στον πληθυσμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι εχθροί αυτοί δεν μπορούσαν να ταυτοποιηθούν με ιδιαίτερη ακρίβεια. Οι συμμαχίες διαλυόντουσαν και ξαναδημιουργόντουσαν· το 1937 και το 1938, η φυσιολογική πολιτική αντικαταστάθηκε από έναν υστερικό και παρανοϊκό πόλεμο όλων εναντίον όλων.

24 σχόλια:

  1. Σεχτάρ ο Τρομερός15 Μαρτίου 2012 - 8:29 μ.μ.

    Η "ελίτ" κατά της "νομενκλατούρας", ο ...Στάλιν κατά της "ελίτ", η "ελίτ" κατά του εαυτού της, όλοι εναντίον όλων (!!), σε έναν "υστερικό και παρανοϊκό πόλεμο" και είναι να απορείς, πως δεν κατάφερε με δυό τάγματα ο Χίτλερ να κάνει μια παρέλαση υπό τις λαϊκές επευφημίες μέχρι το Ιρκούτσκ... Τερατολογίες για αγγλοσάξωνες περιπαθείς υπηκόους of Her Majesty The Queen, η θεοσεβούμενα αμερικανάκια των tea-parties.
    Για τον Πολ-Ποτ έχουν γραφτεί πολύ πιο τρομαχτικά πράγματα, αλλά κανείς δεν ασχολείται... Ο όγκος και η αδάμαστη ζωντάνια της Σταλινολογίας δείχνει τον πραγματικό ΕΧΘΡΟ, και την φοβερή του δύναμη, "εν όψει της απωλείας ελέγχου (του προλεταριάτου) της χώρας σε περίοδο (ταξικού) πολέμου".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δεν γνωρίζω κανένα ιστορικό αξίωμα που να λέει ότι η εκτεταμένη καταστολή οδηγεί στην στρατιωτική απειθαρχία. Η επιτυχία του Στάλιν στην συγκρότηση ενός πειθαρχημένου και πατριωτικού στρατού είναι εξίσου αναμφισβήτητη όσο και το εύρος της καταστολής. Το αμερικανάκι είχε πρόσβαση σε μια σειρά επίσημων ρωσικών αρχείων. Σύμφωνα με ένα από αυτά, το Κρατικό Αρχείο της Ρωσικής Ομοσπονδίας (GARF), το 1937 εκτελέστηκαν από συλλήψεις της μυστικής αστυνομίας 353.074. Το 1938 328.618. Το 1936, οι εκτελέσεις ήταν 1.118 και το 1939 2.552. Κάτι έγινε μεταξύ του 1937 και του 1938, και δεν είναι η αμερικανική προπαγάνδα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σεχτάρ ο Τρομερός15 Μαρτίου 2012 - 9:36 μ.μ.

      Τα "επίσημα ρωσικά αρχεία" και το "Κρατικό Αρχείο της Ρωσικής Ομοσπονδίας" για μένα είναι τόσο αξιόπιστα όσο και ο "μπάρμπας μου ο Ψεύτης". Ξέρω και τα αντίστοιχα "επίσημα" του ελληνικού Κράτους, (κατά τύχη έμαθα μιαν ακρούλα από ότι γράψαν ακόμη και για ...μένα τον ίδιο (!)), όλοι ξέρουμε τι γράφαν για το κίνημα όπου ανήκω, για τους πατεράδες μας, για την πλειοψηφία του ίδιου του ελληνικού Λαού.
      Ξέρεις Αντώνη, ο αντισταλινισμός αντιμετωπίζει κάποιες εγγενείς δυσκολίες στην Χώρα της Μακρονήσου, της Λέρου, της Ακροναυπλίας, κλπ. κλπ.
      Αντιλαμβάνομαι πως στην Αμερική, την Αυστραλία η την Κύπρο τα πράγματα είναι πιο εύκολα γι αυτόν.

      Διαγραφή
    2. Κατ' αρχάς, δεν πρόκειται για βιβλίο το οποίο επιρρίπτει τις συνολικές ευθύνες στον Στάλιν για να είναι δόκιμη η χρήση σου του όρου "αντισταλινισμός". Αντιθέτως, πρόκειται για έρευνα που αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των δραστών και τις αμφιθυμίες του Στάλιν.

      Όσο για τα αρχεία, δεν χωρούν καμία αμφισβήτηση, λυπάμαι.

      Διαγραφή
    3. Εκτός αν εννοείς ότι τα κατασκεύασε το ίδιο το Ρωσικό κράτος δηλαδή.

      Διαγραφή
    4. Σεχτάρ ο Τρομερός16 Μαρτίου 2012 - 1:37 π.μ.

      Προφανώς εκτιμούμε διαφορετικά την αξιοπιστία του "ρωσικού κράτους", ίσως να μην συμφωνούμε και στην ίδια την έννοια "ρωσικό κράτος", τι ακριβώς περιγράφει.
      Εχω βαρεθεί την ξύλινη δαιμονολογική και μεταφυσική θεώρηση της πιο γόνιμης ίσως περιόδου της ιστορίας των νεωτέρων χρόνων. Θεώρηση, που είναι τελείως ξένη με τα βιώματα και τις παραστάσεις μου. Ισως να είμαι κι εγώ ένα λάθος της ιστορίας... Παρηγοριέμαι, που δεν είμαι μοναδικός.
      Και η καταστολή δεν είναι το αίτιο της (στρατιωτικής η άλλης)πειθαρχίας.
      Είναι απλά ένας τρόπος εκδήλωσης της ΔΥΝΑΜΗΣ που επιβάλλει, όταν επιβάλλει, την όποια πειθαρχία. Οποιος νομίζει ότι με μια μεταφυσικά μετέωρη καταστολή θα κρατήσει ένα στρατό η ένα λαό πειθαρχημένο και μάλιστα θα κάνει (παρεμπιπτόντως;)κι έναν πόλεμο της ολκής του Β ΠΠ στο ανατολικό μέτωπο,....
      ...Ε, δικαιούμαι να πω ότι έχει μυαλό ....καραβανά!
      Αυτό το αφιερώνω σε όλα τα αμερικανάκια του yale press, που έρχονται να προστεθούν στους προηγούμενους 150 χιλιάδες μεταφυσικούς σταλινολόγους.
      Η ιστορική έρευνα θα απελευθερωθεί μόνο όταν εκλείψουν οι εκμεταλλευτικές κοινωνικές τάξεις.
      Αλλά έχω δικαίωμα να εκδηλώνω την κούρασή μου με αυτό το μονότονο σταλινολογικό μπλα-μπλα, μετά την πολυ-χιλιοστή επανάληψή του.

      Διαγραφή
    5. Και η καταστολή δεν είναι το αίτιο της (στρατιωτικής η άλλης)πειθαρχίας.

      Ουδέποτε ισχυρίστηκα κάτι τέτοιο. Στην πραγματικότητα, εσύ ισχυρίστηκες ότι η ύπαρξη στρατιωτικής πειθαρχίας είναι αντένδειξη για την ύπαρξη καταστολής κι εγώ απάντησα ότι δεν υπάρχει πουθενά κανένα αξίωμα που να καθιστά την καταστολή ασύμβατη με την επίτευξη στρατιωτικής πειθαρχίας και πατριωτισμού. Μεταξύ μη ασυμβατότητας και λογικής αιτιατότητας μεσολαβεί πολύ μεγάλη απόσταση. Για παράδειγμα, τα δύο πράγματα μπορεί να είναι ασύνδετα μεταξύ τους και να μην επηρεάζουν καν το ένα το άλλο. Ή να επηρεάζουν το ένα το άλλο, αλλά σε συνδυασμό με τόσους άλλους παράγοντες που να αποκλείουν σχέσης απλής αιτιατότητας.

      Για την επιτυχία του Στάλιν ως πολεμικού ηγέτη υπάρχει άλλο ένα βιβλίο από Αγγλοσαξωνάκι, το "Η πολιτική σκέψη του Ιωσήφ Στάλιν: Μια μελέτη στον επαναστατικό πατριωτισμό του 20ου αιώνα," απ' το οποίο ελπίζω να μεταφράσω επίσης κάτι.

      Η σχέση καταστολής και επίτευξης στρατιωτικής πειθαρχίας ως σχέση του αιτιατού δεν αναπτύσσεται από εμένα αλλά από τον Μολότωφ, στα απομνημονεύματά του, ως εξής: "Το 1937 ήταν απαραίτητο. [...] Ήμασταν υποχρεωμένοι το 1937 να βεβαιωθούμε ότι σε καιρό πολέμου δεν θα υπήρχε πέμπτη φάλαγγα. [...] Είναι αμφίβολο ότι αυτοί οι άνθρωποι [που εκκαθαρίστηκαν] ήταν κατάσκοποι, είχαν όμως σχέσεις με κατασκόπους, και το βασικό είναι πως την κρίσιμη στιγμή δεν θα μπορούσες να βασιστείς σ'αυτούς.[...] Αν ο Τουχατσέφσκι και ο Γιακίρ και ο Ρίκοφ και ο Ζινόβιεφ πήγαιναν με την αντιπολίτευση σε καιρό πολέμου, θα δημιουργούσαν τόσο οξεία πάλη που θα υπήρχε κολλοσιαίος αριθμός θυμάτων."

      Στο κείμενο για τον Ζούκοφ ("Ένας διαφορετικός Στάλιν") που ανέβηκε στο Σφυροδρέπανο, ο συγγραφέας γράφει: "Παρά τις βαριές απώλειες που προκάλεσε η Γιεζόφσινα, η Σοβιετική Ένωση δεν αποδυναμώθηκε θανάσιμα. Πρώτον, ανάμεσα στους συλληφθέντες κι εκτελεσθέντες της περιόδου 1937-38 υπήρχαν πραγματικοί κατάσκοποι και εχθροί του σοσιαλισμού. Αντίθετα με τις χώρες της δυτικής Ευρώπης η ΕΕΣΔ αποδείχθηκε ότι στερήθηκε 'πέμπτης φάλαγγας' που συνέβαλε στις νίκες του Χίτλερ (σελίδα 18).

      α) Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι το κείμενο κάνει ιστορική ερμηνεία αναπαράγοντας σχεδόν αυτολεξί τους ισχυρισμούς Μολότωφ: οι εκκαθαρίσεις απέτρεψαν την δημιουργία πέμπτης φάλαγγας.

      β) Η δεύτερη είναι ότι κάνοντάς το αυτό προτείνει το ίδιο, όπως έκανε και ο Μολότωφ, τις σχέσεις αιτιατότητας ανάμεσα στην καταστολή και την πειθαρχία του στρατού που αποδίδεις...σε μένα.

      γ) Η τρίτη είναι ότι υπάρχει διακριτική παραδοχή, όπως και στον Μολότωφ, ότι οι δολιοφθορείς ήταν ένα υποσύνολο των όσων συνελλήφθηκαν και εκτελέστηκαν ("ανάμεσα στους συλληφθέντες κι εκτελεσθέντες..."), και ότι συνεπώς, στην καλύτερη των περιπτώσεων συνελλήφθηκαν και εκτελέσθηκαν αθώοι μαζί με ένοχους.

      δ) Για να ισχύει η "καλύτερη των περιπτώσεων" βέβαια, πρέπει και να αποδεικνύεται ότι υπήρχαν κατάσκοποι κι εχθροί του σοσιαλισμού σε σεβαστό αριθμό ανάμεσα στους συλληφθέντες και εκτελεσθέντες, πράγμα που δεν φαίνεται να προκύπτει παρά από τις ομολογίες συλληφθέντων που ενέπλεξαν άλλους υπό το κράτος βασανιστηρίων και απειλών.

      ε) Θα μπορούσε να ισχύει κάτι αρκετά διαφορετικό και πολύ απλούστερο από την θέση της αναγκαιότητας της Τρομοκρατίας του 1937-38 που υπερασπίστηκε ο Μολότωφ. Θα μπορούσε να ισχύει ότι οι φόβοι μαζικών αντικαθεστωτικών σχεδίων ήταν εξ αρχής ανυπόστατοι, ότι ο Ρωσικός λαός και τα στελέχη ήταν κατά βάση πιστά στον σοσιαλισμό και ότι δεν υπήρχαν έτσι κι αλλιώς προδότες που να θέλουν να καταστρέψουν την πατρίδα τους μετά την νικηφόρο έκβαση του εμφυλίου και την ήττα των Λευκών.

      στ) Πράγμα που θα μας οδηγούσε σε μια μακάβρια εκδοχή του ανέκδοτου με τον τύπο που τσαλακώνει μια εφημερίδα στο λεωφορείο για να "κρατήσει μακριά τους ελέφαντες" και, όταν κάποιος του απαντά ότι δεν βλέπει κανένα ελέφαντα στο λεωφορείο, εκείνος αποκρίνεται περιχαρής ότι η τεχνική του είναι συνεπώς αποτελεσματική.

      Διαγραφή
    6. «κατάσκοποι κι εχθροί του σοσιαλισμού σε σεβαστό αριθμό ανάμεσα στους συλληφθέντες και εκτελεσθέντες, πράγμα που δεν φαίνεται να προκύπτει παρά από τις ομολογίες συλληφθέντων που ενέπλεξαν άλλους»

      «Αντίθετα με τις χώρες της δυτικής Ευρώπης η ΕΕΣΔ αποδείχθηκε ότι στερήθηκε 'πέμπτης φάλαγγας' που συνέβαλε στις νίκες του Χίτλερ»

      Κατάσκοποι δρούσαν αποδεδειγμένα εντός τής χώρας αλλά, με βάση μεταγενέστερες μαρτυρίες χιτλερικών (Γκέμπελς, επιχείρηση Μπαρμπαρόσα), αδυνατούσαν να σχηματίσουν σαφή εικόνα της κατάστασης (πχ εξοπλισμός και ετοιμότητα ρωσικού στρατού· με άλλα λόγια είχε δημιουργηθεί ένα ανάχωμα όσον αφορά την πρόσβαση σε ευαίσθητες πληροφορίες και υψηλόβαθμα στελέχη). Εύλογα μπορεί κανείς να αποδώσει την αδυναμία αυτή στη διάλυση εν τη γενέσει μιας πιθανής πέμπτης φάλαγγας.

      Υπάρχει κι ένα άλλο πρόβλημα με το κλίμα «παράνοιας»: η διασπορά ψευδών ειδήσεων/φημών γινόταν και από την πλευρά των μελλοντικών «συμμάχων» (γαλλικές & βρετανικές μυστικές υπηρεσίες). Στις παραμονές τής εισβολής, όχι μόνο οι χιτλερικοί, αλλά και οι βρετανοί επιδόθηκαν σε όργιο παραπληροφόρησης με σκοπό οι μεν να δώσουν την εντύπωση ότι θα χτυπήσουν πρώτα την Αγγλία οι δε να εντείνουν την πίεση στη Σ.Ένωση να χτυπήσει πρώτη, κ.λπ. Είναι ενδιαφέρον όμως ότι η ηγεσία έδειξε ιδιαίτερη νηφαλιότητα στην συγκεκριμένη περίπτωση (re: για τη θέση σχετικά με την «υστερία», τον «παρανοϊκό», στρατιωτικά «ανίδεο» ηγέτη, κ.λπ.)

      Διαγραφή
    7. Η παρουσία αντιπολιτευτικών τάσεων στην Ρωσία της δεκαετίας του 30 είναι αποδεδειγμένη. Αντιπολιτευτικές τάσεις φυσικά υπήρχαν και πριν, και υπήρχαν ουσιαστικά εξ αρχής. Το ιστορικό ζητούμενο είναι το κατά πόσο τα ηγετικά στελέχη των αντιπολιτευτικών αυτών τάσεων θα ήταν πρόθυμα να επαναλάβουν τακτικές του είδους που διαδραματίστηκαν στην διάρκεια του Εμφυλίου. Αυτό είναι αδύνατο να απαντηθεί, εφόσον δεν υπάρχουν αποδείξεις πέραν των εγγράφων σύλληψης, δια της βίας ομολογίας και καταδίκης. Μπορούμε να το αποκλείσουμε κάποια από τα ηγετικά στελέχη της αντιπολίτευσης να μην δίσταζαν να συνάψουν συμμαχίες σε βάρος των κρατικών συμφερόντων; Όχι. Μπορούμε να πούμε ότι η πείρα του εμφυλίου προδιέθετε για νηφαλιότητα και ψυχραιμία απέναντι σε φήμες και κατηγορίες; Ούτε. Θυματοποιήθηκαν πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας χιλιάδες άνθρωποι που δεν είχαν ούτε την δύναμη ούτε την δυνατότητα να βλάψουν τη χώρα; Ναι. Ενεπλάκησαν οι μελλοντικοί "σύμμαχοι" στην διασπορά ψευδών ειδήσεων; Το έκαναν κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, όπου έπαιξαν ενεργό ρόλο, δεν είχαν κανένα λόγο να σταματήσουν να το κάνουν κατά τη δεκαετία του 30. Εάν βρισκόταν άλλος από τον Στάλιν στην ηγεσία την περίοδο εκείνη θα είχε δράσει διαφορετικά; Αδύνατο να το γνωρίζουμε. Ο συνδυασμός εσωτερικής αναγκαιότητας και τυχαίου είναι εξαιρετικά πολύπλοκος. Είναι εύλογη η υπόθεση ενδο-κομματικών ανταγωνισμών μεταξύ παλιάς και νέας φρουράς ως κινήτρου στις εκκαθαρίσεις; Νομίζω πως ναι, αλλά δεν πιστεύω ότι υπάρχει μια ιστορική θεωρία ικανή να τα εξηγήσει όλα. Οι παράγοντες και τα εμπλεκόμενα πρόσωπα είναι υπερβολικά πολλά. Υπήρχε οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης αντιφρονούντων; Το βιβλίο νομίζω ότι αποδεικνύει τελεσίδικα ότι δεν υπήρχε κάτι τέτοιο.

      Διαγραφή
  3. Δε θα διαφωνήσω ούτε θα συμφωνήσω με το απόσπασμα και όσα ακολούθησαν στο διάλογο με τον Σεχτάρ.

    Απλώς θα προβληματιστώ έντονα έχοντας διαβάσει λίγο πριν αυτό από το Σφυροδρέπανο:

    http://sfyrodrepano.blogspot.com/2012/03/blog-post_15.html

    που αναφέρεται σε εκείνη την περίοδο, καθώς και όσα γράφει σήμερα το "Ποντίκι" για την αλληλογραφία του Γεωργίου της ΕΛΣΤΑΤ με τροϊκανούς και ΣΙΑ, για το πως να φτιάξουν τους νόμους και τους κανόνες για τη στατιστική υπηρεσία και πως να υπολογίσουν αναδρομικά τα ελλείμματα παρελθώντων ετών.

    Αν μάλιστα συνυπολογίσω και την εμπειρία μου από την ελληνική δημόσια διοίκηση και τί σόι ποιότητας στατιστικά και απογραφικά στοιχεία στέλνουμε στα υπουργεία (αυτά που διαβάζουν οι τροϊκανοί και ανακοινώνουν οι υπουργάρες μας), τι να πω; Βρίθουν υποκειμενικότητας (κι εγώ ο ίδιος το πράττω), αναξιοπιστίας και "δε βαριέσαι αδελφέ, να στείλουμε κάτι να τελειώνουμε". Να μην αναφερθώ στους εκλογικούς καταλόγους και τα εκλογικά αποτελέσματα. Και μπορεί τα δέντρα να μην ψηφίζουν όπως το '61, αλλά τα τελικά αποτελέσματα δεν αποτελούν και το φόρτε της αντικειμενικότητας.

    Ο καλύτερος τρόπος για να πεις ανακρίβειες και να στήσεις δεδομένες καταστάσεις, είναι οι αριθμοί και η στατιστική, δυστυχώς. Το πως τα ερμηνεύεις και τι συμπεράσματα βγάζεις είναι άλλο θέμα φυσικά. Εξάλλου και ο Μαρξ, πάνω σε στατιστικές της βρεττανικής αυτοκρατορίας και εκθέσεις του κοινοβουλίου της, στήριξε τη θεωρία της πολιτικής οικονομίας του. Δε φαντάζομαι οι βρεττανοί αστοί του 19ου αιώνα να ήταν από διαφορετικό πλανήτη απ' ότι οι έλληνες, οι σοβιετικοί ή οποιοσδήποτε άλλος σήμερα.

    subutai

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αναφέρθηκα στα στατιστικά του Ρωσικού κράτους γιατί ήθελα να υπενθυμίσω ότι δεν συνηθίζω να μεταφράζω αερολογίες και να αναφέρομαι σε θέματα ελαφρά τη καρδία. Το βιβλίο αφορά στοιχεία που ήρθαν στο φως από διάφορα κρατικά αρχεία μετά από αποχαρακτηρισμό τους. Είναι το πρώτο που είχε πρόσβαση στα συγκεκριμένα αρχεία. Και δεν είναι ούτε του Tea Party είναι ούτε κανενός παλαβού. Σημειωτέον ότι τα στατιστικά του για θανάτους κλπ είναι από τα συντηρητικότερα που έχουν κυκλοφορήσει ιστορικά.

      Το άρθρο στο Σφυροδρέπανο παραδέχεται εμμέσως πλην σαφώς ότι υπήρξαν μαζικές εκκαθαρίσεις, παρεμπιπτόντως.

      Διαγραφή
    2. Το «μαζικές εκκαθαρίσεις» δεν λέει τίποτε από μόνο του (μαζικές είναι και 1000 και 100000 «εκκαθαρίσεις»). Εγώ προσωπικά βρήκα το βιβλίο ενδιαφέρον και θα το συνιστούσα σαν ανάγνωσμα σε όσους γαλουχήθηκαν με την εξίσωση σταλινισμός=φασισμός=ολοκληρωτισμός, για τον απλό λόγο, όπως ανέφερα στο παρελθόν, ότι η «τρομοκρατία» έγινε υπόθεση «όλων». Δεν μπορεί κανείς να μιλάει για «θύματα» του καθεστώτος όταν τα «θύματα» συνέβαλαν ενεργά στο κλίμα για λόγους που αφορούσαν το μέλλον και την επιβίωση τής ένωσης/κομμουνισμού. Άλλωστε το βιβλίο αφορά κατά κύριο λόγο τη δεκαετία του 30 και τα εσωτερικά τής χώρας --- δεν θίγει για παράδειγμα τις μηχανορραφίες των «φιλ-ελεύθερων» ιμπεριαλιστικών κρατών (Γαλλία, ΗΠΑ, ΗΒ), τις βλέψεις των δυνάμεων του άξονα, Κίνα κ.λπ. Όπως είχα αναφέρει παλιότερα, η μέθοδος είναι «ανάλυση λόγου», ανάλυση κειμένων, οι ερευνητές προσπαθούν να κατασκευάσουν ένα εύλογο αφήγημα με βάση τις πηγές.

      Λοιπόν, το ότι μια έρευνα με τόσο μετριοπαθή, θα έλεγε κανείς συντηρητική οπτική, καταλήγει σε συμπεράσματα που δεν προκαλούν αποτροπιασμό και καταδίκη και αποκαθιστά στις ανθρώπινες διαστάσεις τους κάποιους από τους πρωταγωνιστές, θα έπρεπε να βάλει σε σκέψη πολλούς που δηλώνουν «αντισταλινικοί» ή καταδικάζουν σε κάθε ευκαιρία τον «σταλινισμό» κ.ο.κ.

      Διαγραφή
    3. "μαζικές εκκαθαρίσεις": Κοινωνιολογικά, η άνοδος ενός δείκτη όπως οι εκτελέσεις από 1.000+ σε 350.000+ μέσα σε μία χρονιά δημιουργεί ερωτηματα που το βιβλίο προσπαθεί να απαντήσει, εν μέρει μέσα στο πλαίσιο της "μαζικής υστερίας" (Hugh Trevor-Roper). Δεν ξέρω αν βρίσκω την απάντηση ικανοποιητική, το ερώτημα πάντως είναι εκεί.

      Διαγραφή
  4. Και κάτι άλλο για: "αριστερο-δεξιό, Τροτσκιστικο-Μπουχαρινικό, Γερμανο-Βρετανο-Ιαπωνικό δίκτυο κατασκόπων". θα κοιτάξω ξανά το βιβλίο αλλά εκ μνήμης εδώ μάλλον ο Γιεζόφ αναφέρεται στην υπόθεση Τουχατσέφσκι (παραμένει αναπάντητο το ερώτημα αν ο κύκλος τού Τουχατσέφσκι προετοίμαζε πραξικόπημα). Υπάρχουν κάποια στοιχεία, προσωπικές ομιλίες τού Χίτλερ, όπου φαίνεται ότι ο τελευταίος θεωρούσε ως θετική εξέλιξη την εγκατάσταση μιας στρατιωτικού τύπου απολυταρχίας μετά από την ανατροπή τού Στάλιν. Στην περίπτωση μάλιστα αυτή είχε δηλώσει στον Νόιρατ ότι θα επιθυμούσε προσέγγιση με το «νέο» καθεστώς.

    Τώρα για την «κατάρρευση/εκπνοή της γλώσσας», αν όντως ο Γιεζόφ αναφέρεται στην υπόθεση Τουχατσέφσκι, το γλωσσικό «πρόβλημα» έχει να κάνει και με την «θετική» δημόσια αποτίμηση εκ μέρους των Τροτσκιστών (Bulletin d' opposition) του ενδεχομένου στρατιωτικού πραξικοπήματος από Τουχατσέφσκι. Όπως βλέπεις, η κατάρρευση τής γλώσσας ως εργαλείου φαίνεται δικαιολογημένη, δεδομένου του ότι στο πρόσωπο του Τουχατσέφσκι συγκεντρώνονταν οι «ελπίδες» τόσο των Ναζί όσο και των τροτσκιστών.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Για Τουχατσέφσκι, στο ίδιο: "φήμες είχαν καταφθάσει στον Στάλιν από την Ευρώπη (όπως φαίνεται, συνοδευμένες από έγγραφα παραπληροφόρησης ετοιμασμένα από την γερμανική μυστική αστυνομία) όπου η ιδέα ήταν ότι ο Τουχατσέφκσι και η ομάδα του ήταν προδοτικές. [...] Φαίνεται πως πολλά πράγματα συναντήθηκαν τον Απρίλιο-Μάιο 1937: η πιθανή παραλαβή εγγράφων παραπληροφόρησης από τη Γερμανία και οι ομολογίες του Πριμάκοφ και άλλων τροσκιστών αξιωματικών που ενέπλεκαν άμεσα τον Τουχατσέφκσι. [...] Τόσο δημόσια, όσο και ιδιωτικά, ο Στάλιν συμπεριφέρθηκε ως κάποιος που πίστευε ότι η στρατιωτική συνομωσία ήταν πραγματική. [...] Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι οι αξιωματικοί που κατηγορήθηκαν εμπλεκόταν σε οποιαδήποτε συνομωσία εναντίον του Στάλιν. Όμως το καθεστώς έδρασε ωσάν οι ηγέτες του να πίστευαν ότι υπήρχε συνομωσία, ή τουλάχιστον ωσάν να φοβόντουσαν αντεκδίκηση από κάποια πλευρά. [...] Τα λακωνικά κομματικά έγγραφα που συνοδεύουν την αποβολή από το κόμμα τους [των αξιωματικών] δεν συλλαμβάνουν το δράμα και την αγριότητα των γεγονότων: 'Η Κ.Ε έχει λάβει πληροφορίες που εμπλέκουν το μέλος Κ.Ε Ρουτζουντάκ και το υποψήφιο μέλος της Κ.Ε Τουχατσέφσκι για συμμετοχή σε ένα αντι-σοβιετικό Τροτσκιστικο-δεξιό συνομωτικό μπλοκ και σε κατασκοπευτική δραστηριότητα ενάντια στην ΕΣΣΔ για λογαριασμό της φασιστικής Γερμανίας.' [...] Ακόμα και η χήρα του Λένιν, Κρούπσκαγια, που ορισμένες φορές μετρίαζε την ψήφο της απαντώντας 'σύμφωνη' αντί για 'υπέρ, ψήφισε στην περίπτωση αυτή 'υπέρ.' (σ. 170-2).

      Διαγραφή
  5. Προσωπικά είμαι καχύποπτος σε πολύ μεγάλο βαθμό για "επίσημα στοιχεία" που αναφέρονται από όλους και παντού, με τον αναγνώστη να μην μπορεί να κρίνει αν είναι πράγματι αληθινά. Το να επικαλεστείς "επίσημα στοιχεία" που δεν υπάρχουν δεν είναι και τόσο δύσκολο, όπως δεν είναι και τόσο δύσκολο οι μυστικές υπηρεσίες να χαλκεύσουν όπως θέλουν τέτοια στοιχεία που πράγματι υπάρχουν. Πολλές φορές κρίνεις την αποδοχή ως αληθινών ή όχι τέτοιων στοιχείων από το πρόσωπο που σου τα προσκομίζει και έχω την εντύπωση ότι τους συγκεκριμένους συγγραφείς δύσκολα τους εμπιστεύεσαι κρίνοντας τη συνολική γραφή τους και το συνολικό πνεύμα του κειμένου. Ιδιαίτερα για "στοιχεία" που μιλάνε για 700.000 εκτελέσεις σε 2 χρόνια, δυσκολεύομαι πάρα πολύ να τα δεχτώ, από όπου και αν προέρχονται. Είναι χιλιοειπωμένο και είναι κουραστικό να επαναλαμβάνεται, αλλά η προπαγάνδα των μυστικών υπηρεσιών έχει παρουσιάσει σαν γεγονότα εξωφρενικά πράγματα που στη συνέχεια αποδείχτηκαν ψευδή. Στο κάτω- κάτω έχω προσωπικά άλλες μαρτυρίες, πολύ πιο έγκριτες για μένα από τους συγγραφείς, που λένε ότι ο ρώσικος λαός ακόμα και σήμερα έχει πολύ ψηλά στην εκτίμησή του τον Στάλιν
    (ιδιαίτερα οι παλαιότεροι που είχαν γνωρίσει εκείνη την εποχή) , κάτι που θα ήταν λίγο δύσκολο μετά από τέτοια τρομοκρατία.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Πληροφοριακά, για την αρχειακή βάση του βιβλίου, 688 σελίδες στην αρχική του έκδοση:

      The Road to Terror is first and foremost a reference book. It contains 199 documents, taken from the Russian State Archive of Social and Political History (RGASPI) in Moscow and translated with astonishing sensitivity by Benjamin Sher (and having met a few of these in their original Russian, I cannot emphasise enough what an outstanding job Mr Sher has done).
      (http://vulpeslibris.wordpress.com/2008/10/28/the-road-to-terror-stalin-and-the-self-destruction-of-the-bolsheviks-1932-1939-by-j-arch-getty-and-oleg-v-naumov-part-of-the-annals-of-communism-series/)

      "This is a mile-stone in the study of Stalin's Great Terror. A collection of numerous heretofore unknown documents culled from formerly closed Soviet archives, the book contains detailed commentaries and notes by the foremost Western expert of this enigmatic period of terror in Soviet history. A scholarly tour de force"—Hiroaki Kuromiya, Indiana University


      "A riveting collection of documents and incisive commentary, Road to Terror dramatically captures as not other work possibly can the brutality, belief, fear, zealotry, and betrayal that led to the purges and mass killing of the Stalinist 1930s. Reports, letters, and memoranda from central and regional party organs, almost all published for the first time, recreate the process and mindset through which Bolsheviks constructed multiple realities and corresponding differing versions of the same document. Here the history of the 'twisting road to terror' comes alive, full of choices and options, shifting alliances, competing institutional imperatives, personal animosities, scripted performances, and acts of defiance"—Larry E. Holmes, Professor of History, University of South Alabama

      "An important book. From a rich selection of archival documents, presented in this volume, the authors construct a stark portrait of a worried and fearful Soviet leadership (not just Stalin) turning against enemies real and imagined, to regain control of their disorderly land."—Peter H. Solomon, Jr, University of Toronto

      Διαγραφή
    2. "This is a prodigious piece of work, based on dozens of fascinating documents and extensive authoritative commentary. Here are the once-silenced voices that too long remained hidden in Soviet archives. Unique documents expose us the inner workings of the Communist Party and strip away any of the mystique that may still surround high party leaders. The petty vindictiveness dressed up in pseudo-Marxist rhetoric, the delusionary fantasies of oppositions and enemies that not only did not exist but masked those that really did, and the hardness and inhumanity of the purge process are revealed in ways that have never been so clearly exposed before. This collection brings the reader face-to-face with the bizarre and still incomprehensible bloodletting that fatally damaged the socialist project. I read it from first page to last with hardly a break."—Ronald Grigor Suny, Professor of Political Science, University of Chicago

      “This book is the first comprehensive study of the Great Terror of the 1930s based on previously top secret Soviet documents. It will be indispensable for all historians and researchers of communism, the USSR, and Stalinism for many decades to come.”—Roy A. Medvedev, author of Let History Judge

      "This documentary collection, continuing Yale's pioneering Annals of Communism series, tackles questions surrounding the paroxysm of the purges in 1937-38. . . . The 200 documents here will astonish anyone familiar with the era."—Booklist

      "Among recent publications in Soviet history, those from the Annals of Communism series published by Yale University Press have been some of the most groundbreaking. . . . The Road to Terror is a useful new work that will enhance scholarly comprehension of the Stalin era through a copiously annotated volume of archival materials. Much of the commentary is illuminating on specific events from the Soviet 1930s, and thus fills many gaps in our knowledge."—David J. Nordlander, Europe-Asia Studies

      “As an accumulation of fresh material on Stalinism, The Road to Terror has few equals.”—Robert Service, Evening Standard

      “One of the most intriguing and authoritative accounts of the Great Terror that has ever been written.”—History Review

      "A further batch of remarkable documents from the archives of the Soviet Central Committee, including secret transcripts of their meetings, police reports, and even the last letters of Bukharin and Yezhov before they were executed. . . . One of the most revealing and chilling books to have emerged from the outstanding efforts of the Yale Annals of Communism Series."—Kirkus Reviews (Starred Review)

      “This is harrowing reading. Even the finest scholarly treatment of Soviet Russia in the 1930s—Robert Conquest’s magisterial The Great Terror—fails to match the chilling eloquence of these documents.”—Paul Mitchinson, National & Financial Post

      Διαγραφή
    3. Και άλλα από εδώ: http://yalepress.yale.edu/yupbooks/reviews.asp?isbn=9780300094039

      Διαγραφή
    4. @Cos
      «Στο κάτω- κάτω έχω προσωπικά άλλες μαρτυρίες, πολύ πιο έγκριτες για μένα από τους συγγραφείς, που λένε ότι ο ρώσικος λαός ακόμα και σήμερα έχει πολύ ψηλά στην εκτίμησή του τον Στάλιν »

      Ποτέ δεν τέθηκε θέμα «μη εκτίμησης/αποδοχής» από τον λαό. Το βιβλίο ήταν από τα πρώτα βήματα στην ανατροπή τού «αντισταλινισμού» που άρχισε με την αποκαθηλωτική «Έκθεση» τού Νικίτα Χρουστσόφ. «Ψήγματα» του χρουστσοφικού παραδείγματος μπορεί να βρει κανείς διάσπαρτα στη συγκεκριμένη μελέτη. Υπάρχουν πολύ πολύ θετικότερες πρόσφατες εκτιμήσεις της πολιτικής μορφής τού Στάλιν (το τελευταίο βιβλίο του Λοζούρντο, Ρόμπερτς, κ.λπ).

      Διαγραφή
    5. Υπάρχει μια συνέντευξη του Ρόμπερτς για το βιβλίο του που θα ανεβάσω σύντομα.

      Διαγραφή
  6. b-517.1. Rossiiskii tsentr khraneniia i izucheniia dokumentov noveishei istorii: Kratkii putevoditel': Fondy i kollektsii, sobrannye Tsentral'nym partiinym arkhivom/Research Guide to the Russian Center for the Preservation and Study of Documents (Records) of Modern (Contemporary) History (former Central Party Archive). Compiled by I.N. Amiantov, O.V. Naumov, et al. Edited by J.A. Getty, V.P. Kozlov, et al. Moscow: “Blagovest”, 1993. xxx, 221 p. “Russian Archive Series,” vol. 1. (Lib: IU; MH).
    Distributed abroad by REES, University of Pittsburgh.
    This first guide to the former TsPA provides a comprehensive list of all fonds and opisi within fonds (including those still classified), and notes about other available reference materials. The English edition is the same as the Russian (b–515), but includes an English preface by J. Arch Getty with a helpful survey history of the archive and its holdings, and appended English-language annotations for fonds and collections of Western provenance.

    Περισσότερα για τις συλλογές των Ρωσικών αρχείων που αποχαρακτηρίστηκαν: http://www.iisg.nl/abb/rep/B-12.tab5.php

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. "Προσωπικά είμαι καχύποπτος σε πολύ μεγάλο βαθμό για "επίσημα στοιχεία" που αναφέρονται από όλους και παντού, με τον αναγνώστη να μην μπορεί να κρίνει αν είναι πράγματι αληθινά. Το να επικαλεστείς "επίσημα στοιχεία" που δεν υπάρχουν δεν είναι και τόσο δύσκολο, όπως δεν είναι και τόσο δύσκολο οι μυστικές υπηρεσίες να χαλκεύσουν όπως θέλουν τέτοια στοιχεία που πράγματι υπάρχουν."
    Αυτό είχα γράψει και οι πηγές που δίνεις δεν αλλάζουν νομίζω κάτι. Δηλαδή το "International institute of social history" γιατί είναι έγκυρη πηγή;

    ΑπάντησηΔιαγραφή