Παρασκευή, 16 Μαρτίου 2012

J. Arch Getty και Oleg V. Naumov-Ο δρόμος προς την Τρομοκρατία (ΙI)

Τρομοκρατία χωρίς σχέδιο

Ο δρόμος προς την συγκεντρωτική εξουσία δεν ήταν απαραίτητα δρόμος προς την Τρομοκρατία, και όπως και να 'ναι, ο δρόμος αυτός δεν είχε χάρτη. Υπήρχαν πολλές στροφές, και θα ήταν λάθος να διακρίνουμε σ' αυτόν κάποιο μεγαλεπήβολο σχέδιο με σκοπό την Τρομοκρατία. Αναμφίβολα, σε κάθε σημείο ο Στάλιν δρούσε με τρόπους που θα αύξαναν την προσωπική του ισχύ· σ' αυτό τουλάχιστο μοιάζει να είχε ξεκάθαρους στόχους. Μια προσεκτική ματιά στα γεγονότα μας δίνει αρκετούς λόγους να πιστεύουμε ότι η Τρομοκρατία ξεδιπλώθηκε με τρόπο ανοργάνωτο, ad hoc, ακόμα και από αντίδραση.

Στην πραγματικότητα, ο Στάλιν και οι ακόλουθοί του δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα καλοί στον σχεδιασμό γενικά, αν υποθέταμε ότι μπορούσε κάποιος να είναι τέτοιος στις δραματικά μεταβαλλόμενες δεκαετίες μετά τη Ρωσική επανάσταση του 1917. Στην δεκαετία του 1920 σχεδίασαν το ΝΕΠ για να επιλύσουν τις οικονομικές ανισορροπίες. Μετά το απέρριψαν και ανακήρυξαν κεντρικό οικονομικό έλεγχο χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς εννοούσαν. Από το 1928, σκόνταφταν τυφλά απ' την προσπάθεια να περιορίσουν τους πλούσιους αγρότες στο να τους εξορίζουν, στην πλήρη κολεκτιβοποίηση, στα ημι-κολεκτιβοποιημένα καρτέλ, ενώ ταυτόχρονα πήγαιναν μια μπροστά και μια πίσω χωρίς να ξέρουν τι να κάνουν με τη γεωργία. Κυριολεκτικά, σε κάθε περιοχή της εγχώριας και διεθνούς πολιτικής, όπως δείχνουν τώρα οι αποφάσεις του Πολιτμπιρό και άλλα έγγραφα, ξόδευαν τον περισσότερο χρόνο τους στο να σβήνουν φωτιές: να αντιδρούν σε κρίσεις (μερικές εντελώς αναπάντεχες, άλλες αποτελέσματα των δικών τους πολιτικών), να αυτοσχεδιάζουν, να κινητοποιούν και να "εφοδεύουν" παρά να κυβερνούν. Οι σταλινικοί έπαιρναν χρόνια κακές αποφάσεις βασισμένες σε κακές πληροφορίες. Αν και ήταν επαγγελματίες ιδεολόγοι, δεν μπορούσαν καν να παραγάγουν μια συνεκτική ιδεολογική εξήγηση για το τι έκαναν --ή τι είχαν κάνει-- που να μπορεί να επιβιώσει για πάνω από ένα-δύο χρόνια χωρίς να μετατραπεί δραστικά. Δεν υπήρχε σχεδιασμός πουθενά, και συνεπώς δεν θα πρέπει να τον αναμένουμε όταν το ζήτημα ήταν η καταστολή.

Είδαμε κατ' αρχάς σε μια πληθώρα περιπτώσεων ότι η καταστολή προχωρούσε με διακοπές και κύκλους. Οι περιπτώσεις Ζινόβιεφ, Καμένεφ, Σμιρνόφ, Γενουκίτζε, Πόστισεφ, Γιάγκοντα, και κυρίως Μπουχάριν δεν έτυχαν αντιμετώπισης τέτοιας που να δείχνει την ύπαρξη σχεδίου. Σε κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις, υπήρξαν αποτυχημένες εκκινήσεις και ξαφνικές "μαλακές", αλλά κατά τα φαινόμενα "τελικές", αποφάσεις, οι οποίες έπρεπε να ανατραπούν αργότερα, όταν πάρθηκαν άλλες αποφάσεις. Αν υπήρχε σχέδιο, θα ήταν πολύ ευκολότερο και πιο πειστικό να μην τους είχαν αφήσει να τη γλιτώσουν τόσες πολλές φορές και τόσο δημόσια.

Ανάλογα, τα τελικά και μοιραία ιδιωτικά και, πιο ουσιαστικά, δημόσια κείμενα έπρεπε να εξηγήσουν προηγούμενες και πλέον άβολες αντίθετες αποφάσεις. Ένα έγκυρο κείμενο του 1935 αθώωνε τον Ζινόβιεφ και τον Καμένεφ για τον φόνο του Κίροφ, αλλά την επόμενη χρονιά ο ισχυρισμός ήταν ότι ήταν τελικά ένοχοι.  Ο Γενουκίτζε αποβλήθηκε από το κόμμα και μετά ξαναέγινε δεκτός, πράγματα που κατά τα φαινόμενα έγιναν και τα δύο με πρωτοβουλία Στάλιν και μέσα σε αρκετή σύγχυση, και τέλος συνελήφθη ένα χρόνο μετά. Το Πολιτμπιρό άσκησε κριτική στον Πόστισεφ, τον απέλυσε, τον ξαναπροσέλαβε, αποκήρυξε τους επικριτές του, και τον ξαναπέλυσε. Τον Ιανουάριο του 1938 αποφάσισε να τον κρατήσει στο κόμμα και μετά από λίγες μέρες τον απέβαλε. Ο Μπουχάριν αποκηρύχθηκε στην δίκη του 1936, μετά αθωώθηκε δημόσια στον Τύπο, και μετά ξαναποκηρύχθηκε τον Δεκέμβριο, αλλά σώθηκε από τον Στάλιν σε μια συνεδρία που έμεινε μυστική για δεκαετίες. Τελικά, τον Φεβρουάριο του 1937, αποβλήθηκε και συνελήφθηκε με μια χιονοστοιβάδα από μυστήρια έγγραφα που θέτουν σοβαρές αμφιβολίες για το ποιος ήθελε τι. Δικάστηκε έναν ολόκληρο χρόνο μετά, έξι γεμάτους μήνες μετά την ομολογία του για τις κατηγορίες που διατυπώθηκαν εναντίον του.

Ανάμεσα στο 1935 και το 1938 ο βοηθός του Στάλιν Γιεζόφ έγραφε και ξανάγραφε ένα βιβλίο, το "Απ' τον φραξιονισμό στην ανοιχτή αντεπανάσταση", το οποίο ήταν μια ιστορία της υποτίθεται αναπόφευκτης στροφής των αντιφρονούντων στην τρομοκρατία. Κατά τη διάρκεια των ετών εκείνων, το βιβλίο έπρεπε να ξαναγράφεται συνέχεια για να αντικατοπτρίζει τις αντιφατικές ανατροπές στον επίσημο λόγο περί "εχθρών." Στις πρώτες εκδοχές, για παράδειγμα, οι Ζινόβιεφ και Καμένεφ ήταν μόνο ηθικά βλητοί. Σε επόμενες εκδοχές του βιβλίου, το τμήμα αυτό ξαναγράφτηκε για να αναπαραστήσει τους Ζινόβιεφ και Καμένεφ ως άμεσους οργανωτές του φόνου του Κίροφ. Οι κατοπινές εκδοχές έπρεπε να τους καταστήσουν επίσης κατασκόπους και σαμποτέρ. Προφανώς, αυτή η ερμηνεία δεν είχε προβλεφθεί το 1935. Το βιβλίο του Γιεζόφ δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.

Θα μπορούσαμε να φανταστούμε ότι ο Στάλιν θα είχε ένα πιο πειστικό και λιγότερο αντιφατικό σχέδιο. Θα είχε αποφασίσει για την εκδοχή του εξ αρχής, γλιτώνοντας το άβολο συναίσθημα τού να πρέπει να οπισθοχωρεί και να ανασκευάζει δημοσιευμένες αποφάσεις. Οι πρώιμες παρεμβάσεις του για να αναβληθεί ή να καθυστερήσει η καταστολή ήταν άβολες αργότερα, όταν η επίσημη γραμμή εκγωμίαζε τον πλήρη αφανισμό των "προδοτών." Αυτό μπορεί να εξηγεί το γιατί πολλές από τις ομιλίες του Στάλιν στην Κ.Ε μεταξύ του 1935-37 είτε δεν καταγράφηκαν είτε απομακρύνθηκαν αργότερα από το αρχείο, και μπορεί να εξηγήσει το γιατί η συνεδρία στην οποία έδειξε την πιο αμφίθυμη στάση (Δεκέμβρης 1936) αποσιωπήθηκε εντελώς κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Στην πραγματικότητα, οι δισταγμοί, οι αντιφάσεις, και οι ανατροπές ήταν προφανείς για πολύ καιρό. Αλλά δεν ταίριαζαν με την εικόνα που έχουμε για τον Στάλιν όχι απλώς ως κακό αλλά ως παντογνώστη, παντοδύναμο, σχεδόν υπερφυσικό. Χρειαζόμασταν τρόπον τινά να τον κάνουμε έναν ηγέτη που μπορούσε να κάνει δολοφονικά σχέδια χρόνια πριν, μπορούσε να προβλέψει την αντίσταση και τα εμπόδια, και μπορούσε να εκτελέσει το σχέδιο με επιτυχία. Για αυτό, για να εξηγηθούν κάποια από τα ζιγκ-ζαγκ προτάθηκε κάποιες φορές ότι ο Στάλιν αρεσκόταν να παίζει το σαδιστικό παιχνίδι της γάτας με το ποντίκι με τα θύματά του: τους χτυπούσε από δω κι από κει, τους παγίδευε και τους άφηνε για να παίζει. Πέρα απ' το γεγονός ότι δεν υπάρχουν πηγές που να στηρίζουν αυτή την ιδέα, η έννοια είναι ανόητη. Κανείς δεν μπορεί να διαβάσει τον λόγο των σταλινικών στην δεκατία του 1930 χωρίς να αισθανθεί την νευρικότητα, την αναποφασιστικότητα, και τον συχνό ακόμα πανικό τους. Κανείς, περιλαμβανομένου του Στάλιν, δεν είχε χρόνο για παιχνίδια. Αυτά ήταν σοβαρά ζητήματα στα οποία θυσιαζόντουσαν ζωές για να σωθεί ένα καθεστώς του οποίου οι ηγέτες θεωρούσαν πως κρεμόταν από μια κλωστή. Ο Στάλιν δεν είχε εμπιστοσύνη στην NKVD μέχρι τα τέλη του 1936 και στο στρατό μέχρι τα μέσα του 1937. Θα ήταν εξαιρετικά ηλίθιο εκ μέρους του να παίζει παιχνίδια με ένοπλες ελίτ σε τέτοιες περιστάσεις, και κανείς δεν κατηγόρησε ποτέ τον Στάλιν για ηλιθιότητα. Συν τοις άλλοις, δεν χρειαζόταν παιχνίδια· κανείς δεν θα τον σταματούσε.

Βρίσκουμε ένα στοιχείο για την εξήγηση των ζιγκ-ζαγκ όταν, σε πολλές συγκυρίες-κλειδιά, τα μέλη της Κ.Ε πρότειναν κατασταλτικά μέτρα που αψήφισαν και ξεπέρασαν αυτά που πρότειναν οι πιο κοντινοί συνεργάτες του Στάλιν. Σε μια από τις απτές ματιές που έχουμε για τις πραγματικές συζητήσεις στο Πολιτμπιρό, ο Στάλιν το 1930 είχε καταψηφιστεί από την πλειοψηφία του Πολιτμπιρό, που πήρε μια πιο επιθετική στάση από τον ίδιο σχετικά με την τιμωρία των αντιφρονούντων. Μπορεί να ήταν σε εκείνη τη φάση, όπως ανακάλεσε αργότερα στη μνήμη του ο Καγκάνοβιτς, που τα νεότερα μέλη της Κ.Ε ρώτησαν τον Στάλιν γιατί δεν ήταν σκληρότερος με την αντιπολίτευση. Είδαμε και άλλες περιπτώσεις όπου ο Στάλιν δεν μοιάζει να είχε την πιο δραστική ή σκληρή συμπεριφορά απέναντη στη δίωξη των αντιφρονούντων. Οι άμεσοι υπαρχηγοί του Στάλιν είχαν το ίδιο πολλά αν όχι περισσότερα να κερδίσουν από την τελική εξάλειψη της παλιάς Μπολσεβίκικης φρουράς με τον ίδιο: ως εναλλακτική ηγεσία ήταν μεγαλύτερες απειλές για τους υπαρχηγούς του από ό,τι για τον ίδιο. Η αντιπολίτευση ήταν η πρώην ελίτ, και όσο τα μέλη της ζούσαν, οι θέσεις των τωρινών μελών του Πολιτμπιρό και της Κ.Ε έμοιαζαν ακόμα πιο ανασφαλείς. Δεν θα χρειαζόταν πολλά για τους Μολότωφ και τους Καγκάνοβιτς για να πάρουν ανελέητες και σκληρόκαρδες θέσεις για τους αντιφρονούντες, ανεξάρτητα από τα σχέδια του Στάλιν ή την απουσία σχεδίων του. Όλοι είχαν τα δικά τους συμφέροντα.

2 σχόλια: