Παρασκευή, 16 Μαρτίου 2012

Οι πόλεμοι του Στάλιν: Μια συνέντευξη με τον Geoffrey Roberts

Το 2006, ο καθηγητής Geoffrey Roberts δημοσίευσε το Οι πόλεμοι του Στάλιν: Απ' τον Παγκόσμιο στον Ψυχρό Πόλεμο, 1939-1953. Στο έργο αυτό αμφισβητεί ένα σημαντικό κομμάτι της καθεστηκυίας αντίληψης για τον σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν: την χρονική διάρκεια του προπολεμικού συμφώνου Στάλιν-Ρίμπεπντροπ, τον ρόλο του Στάλιν ως πολεμικού ηγέτη κατά τον Β' Παγκόσμιο, την ευθύνη του για την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου. Ο Roberts ισχυρίζεται ότι, καλώς ή κακώς, ο Στάλιν είναι ανάμεσα στις σημαντικότερες μορφές του περασμένου αιώνα. Η συνέντευξη που ακολουθεί έγινε τηλεφωνικά.

Aaron Leonard: Για ποιο λόγο ενδιαφέρεστε για τον Στάλιν, ή, για να το θέσω καλύτερα, γιατί είναι μια σωστή κατανόηση του ιστορικού ρόλου του Στάλιν σημαντική;

Geoffrey Roberts: Το βασικό μου ενδιαφέρον αφορά την ιστορία της ΕΣΣΔ. Με ενδιαφέρει ο Στάλιν επειδή έχει κεντρικό ρόλο στην διαμόρφωση του σοβιετικού συστήματος. Με ενδιαφέρει η ΕΣΣΔ επειδή με ενδιαφέρει το αποτυχημένο πείραμα για τον σοσιαλισμό. Εν συνόψει, αυτά είναι τα ενδιαφέροντά μου. Γενικότερα, το ενδιαφέρον μου για τον Στάλιν διαμορφώνεται από την ιδέα ότι ο Στάλιν ήταν η σημαντικότερη μορφή της ιστορίας του 20ου αιώνα, εξαιτίας του ρόλου που έπαιξε για την ήττα του Χίτλερ. Νομίζω ότι ο Στάλιν είναι η κεντρική ιστορική μορφή των μέσων του 20ου αιώνα.

AL: Συζητώντας το προπολεμικό σύμφωνο Στάλιν-Ρίμπεντροπ στο Οι πόλεμοι του Στάλιν, παρατηρείτε ότι πριν τον πόλεμο, "η Γερμανία δεν θα μπορούσε να έχει επιτεθεί στην ΕΣΣΔ, πόσο μάλλον να πλησιάσει τη νίκη. Τα γερμανικά αποθέματα σε πετρέλαιο, σιτηρά, και μαγνήσιο θα είχαν πλήρως εξαντληθεί..." Γιατί επεδίωξε αυτή τη συμφωνία ο Στάλιν, αν και τελικά αυτή επέτρεψε στη Γερμανία να ενισχυθεί για τον επερχόμενό της πόλεμο με την ΕΣΣΔ;

GR: Τα πλεονεκτήματα του συμφώνου ήταν αμφίδρομα, δεν ήταν απλώς ο Χίτλερ που κέρδιζε. Και ο Στάλιν κέρδιζε, περιλαμβανομένου του οικονομικού σκέλους. Ο υπολογισμός που έκανε ο Στάλιν ήταν ότι η ΕΣΣΔ είχε περισσότερα να κερδίσει από το σύμφωνο, περιλαμβανομένης της οικονομικής σχέσης, από ό,τι οι Γερμανοί. Τώρα, εκ των υστέρων, μπορούμε να πάμε πίσω στο χρόνο και να πούμε ότι ήταν κακός υπολογισμός, αλλά αυτή είναι χονδροειδής και εύκολη κρίση μετά τα γεγονότα. Ο βασικός υπολογισμός ήταν πως ήταν καλύτερο για την ΕΣΣΔ να μείνει εκτός πολέμου για όσο το δυνατόν περισσότερο. Στο πλαίσιο αυτό είναι λογικό να αναπτύξεις μια σχέση συνεργασίας με τον Χίτλερ που μπορεί να έχει αμοιβαία πλεονεκτήματα.

Ένα από τα άλλα επιχειρήματα του έργου μου που δεν είναι και τόσο οικουμενικά αποδεκτό είναι ότι για ένα διάστημα ο Στάλιν σκέφτηκε την δυνατότητα κάποιου είδους μακροπρόθεσμης σχέσης ή συνεργασίας με τον Χίτλερ. Αυτό που συνέβη, αυτή είναι η ερμηνεία μου, είναι ότι ο Στάλιν προσπάθησε, ή διερεύνησε τη δυνατότητα αυτή, και το βασικό γεγονός εδώ είναι η διάσημη σύσκεψη στο Βερολίνο τον Νοέμβρη του 1940 ανάμεσα στους Μολότωφ και Χίτλερ. Πριν πάει ο Μολότωφ στο Βερολίνο, ο Στάλιν του έδωσε οδηγίες. Οι οδηγίες δείχνουν γενικά ότι ο Στάλιν ενδιαφερόταν για την δυνατότητα ενός καινούργιου συμφώνου Ναζί-Σοβιετικών που θα θεμελίωνε, θα επαναθεμελίωνε τις Γερμανο-Σοβιετικές σχέσεις, τουλάχιστον άμεσα. Υπάρχει μια γνήσια προσπάθεια --σύμφωνα με τη δική μου ανάγνωση-- εκ μέρους του Μολότωφ στο Βερολίνο για να επιτευχθεί κάποιου είδους συμφωνία. Όταν αυτό αποδεικνύεται αδύνατο, αυτή είναι η στιγμή που ο Στάλιν (και επίσης ο Μολότωφ) συμπεραίνουν πως το Σύμφωνο Ναζί-Σοβιετικών τελείωσε και το σενάριο που εμφανίζεται είναι το σενάριο πολέμου. Το ζήτημα τότε γίνεται πότε θα υλοποιηθεί ο πόλεμος και πόσο μπορεί να αναβληθεί η σύγκρουση με τον Χίτλερ.

AL: Η καθεστηκυία αντίληψη είναι ότι ο Στάλιν και ο Χίτλερ, αν δεν ήταν εξίσου τέρατα, ανήκαν πάντως στην ίδια κατηγορία. Ακούς συχνά ότι ο Στάλιν δολοφόνησε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους --αφήνοντας στην άκρη την αντίληψη του ρόλου του ως ηγέτη ενός Κόμματος και ενός κράτους-- ωσάν όλα όσα γίνονταν ή δεν γίνονταν στην ΕΣΣΔ τα έκανε προσωπικά ο Στάλιν. Όλα αυτά γίνονται συνήθως με έναν τρόπο που καθιστά εκ των προτέρων αδύνατη τη συζήτηση και την περαιτέρω διερεύνηση της πραγματικής κατάστασης και των εμπλεκόμενων παραγόντων. Εν τω μεταξύ, ο ιστορικός J. Arch Getty τοποθετεί τον αριθμό των θανάτων που προήλθαν από την πολιτική καταστολή στην περίοδο Στάλιν γύρω στα δύο εκατομμύρια. Είναι τρομακτικός αριθμός, αλλά δεν έχει την κλίμακα ή το εύρος του τι έκανε ο Χίτλερ. Ποια νομίζετε πως είναι η διαφορά --εφόσον βλέπετε διαφορά-- ανάμεσα στην κρατική βία και τις ενσυνείδητες πολιτικές εξολόθρευσης των Ναζί σε σύγκριση με τα αντίστοιχα στην ΕΣΣΔ;

GR: Στην συγκεκριμένη διχογνωμία, θα υποστήριζα την θέση του Arch Getty. Μιλάμε για πολύ μικρότερους αριθμούς, και επίσης, οι περισσότεροι από τους θανάτους για τους οποίους είναι υπεύθυνος ο Στάλιν δεν προέρχονται από πρόθεση, με την έννοια ότι είναι αποτελέσματα των πολιτικών που ακολουθεί και όχι μέρη ενός ενσυνείδητου σχεδίου. Υπάρχει ένας συνάδελφός μου στο ΗΒ, ο Mark Harrison, που κάνει τη διάκριση μεταξύ Χίτλερ ως μαζικού δολοφόνου και του Στάλιν ως εξ αμελείας υπεύθυνου για δολοφονίες. Η διαφορά είναι πως ο Στάλιν είναι υπεύθυνος για μαζικό φόνο εξ αμελείας. Είναι υπεύθυνος για τον θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά το μεγαλύτερο τμήμα των θυμάτων είναι έμμεσο αποτέλεσμα πολιτικής και όχι μέρος ενσυνείδητου σχεδίου.

Στην τελική ανάλυση, για μένα ο Στάλιν, σε αντίθεση με τον Χίτλερ, δεν είναι υπεύθυνος γενοκτονίας. Δεν είναι ρατσιστής. Ο Στάλιν υπογράφει την εκτέλεση ατόμων για πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους, γιατί τους βλέπει ως απειλές ενάντια στο Σοβιετικό σύστημα και επίσης στο καθεστώς του, το οποίο βλέπει ως συνώνυμο του Σοβιετικού συστήματος.

Θεωρώ επίσης ότι σε αντίθεση με τον Χίτλερ, ο Στάλιν είναι ένας ουτοπιστής και ιδεαλιστής. Η μαζική βία που υιοθέτησε είχε ως στόχο έναν ουτοπικό σκοπό, την έβλεπε δηλαδή ως μέρος της απαραίτητης ιστορικής διαδικασίας που οδηγούσε στην τέλεια κοινωνία. Νομίζω λοιπόν ότι υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές ανάμεσα στον Χίτλερ και τον Στάλιν σε ό,τι αφορά τους στόχους και τους σκοπούς τους, αλλά επίσης με πρακτικούς όρους, σε ό,τι αφορά το τι κάνουν στην πράξη.

Διακρίνοντας ανάμεσα στον Χίτλερ και τον Στάλιν δεν λέω ότι βλέπω τον Στάλιν, ας πούμε, ως το μικρότερο κακό. Δεν τον δικαιολογώ. Δεν λέω ότι δεν μπορεί να ασκηθεί κριτική στην πολιτική του και την ιδεολογία του και τις συνέπειές τους -- που είναι μάλλον καταστροφικές, κυρίως σε ό,τι αφορά τον αριθμό των ανθρώπων που πέθαναν ως συνέπεια. Έχοντάς το πει αυτό, νομίζω ότι αυτή είναι διαφορετική κριτική και ανήκει σε διαφορετική τάξη κριτικής από την κριτική που θα έκανε κάποιος στον Χίτλερ και τους Ναζί.

AL: Παραθέτετε τον Στάλιν σε συνομιλία του με τον αμερικανό διπλωμάτη Averill Harriman να λέει, "Γνωρίζουμε ότι ο λαός δεν θα πολεμήσει για την παγκόσμια επανάσταση και δεν θα πολεμήσει για την εξουσία των Σοβιέτ, ίσως όμως να πολεμήσει για τη Ρωσία." Κατά πόσο ο Κόκκινος Στρατός πολέμησε στον Β' Παγκόσμιο ως "κόκκινος" (δηλαδή σοσιαλιστικός) στρατός και κατά πόσο πολέμησε ως "εθνικός στρατός";

GR: Η σύντομη απάντηση στην ερώτηση είναι ότι πολέμησαν τον πόλεμο ως Σοβιετικός στρατός, και για την υπεράσπιση εκείνου του συστήματος. Αν κοιτάξετε τις ομιλίες του Στάλιν εν καιρώ πολέμου, προφανώς είναι πολύ πατριωτικές, και αυτό είναι το βασικό τους θέμα: η πατριωτική κινητοποίηση ενάντια στον ξένο εισβολέα. Δεν θα βρείτε πολλές αναφορές, αν βρείτε καθόλου, περί κομμουνισμού και κομμουνιστικής ιδεολογίας. Αυτό που βρίσκουμε είναι ένα κάλεσμα για την πατριωτική υπεράσπιση του Σοβιετικού συστήματος γιατί το Σοβιετικό σύστημα προβάλλεται ως το σύστημα που εκπροσωπεί τα συμφέροντα του πολυεθνικού σοβιετικού κράτους και συνιστά θεμελιώδη υπεράσπιση του λαού ως συνόλου ενάντια στον ξένο εισβολέα. Αυτό που συμβαίνει εδώ είναι υπεράσπιση του Σοβιετικού συστήματος και πατριωτική υπεράσπιση ως το ίδιο πράγμα. Οι όροι είναι συνώνυμοι.

Η συνολική εικόνα περιπλέκεται από τον ρόλο που παίζει ο Ρωσικός εθνικισμός, διότι υπάρχει επίσης μια συγκεκριμένα ρωσική εθνικιστική διάσταση στην σοβιετική πολεμική κινητοποίηση.

Είναι μια πατριωτική κινητοποίηση, αλλά ενός συγκεκριμένου είδους. Περιλαμβάνει την έννοια του σοβιετικού συστήματος όπως αναπτύχθηκε ιστορικά· την ιδέα ότι η υπεράσπισή του ήταν ο καλύτερος τρόπος υπεράσπισης των πατριωτικών συμφερόντων όχι απλώς του Ρωσικού έθνους, αλλά των διαφορετικών εθνών που απάρτιζαν την ΕΣΣΔ.

AL: Παραθέτετε τον στρατηγό Ζούκοφ να παρατηρεί για τον Στάλιν, "Είχε ικανότητα στην αντίληψη του βασικού κρίκου στη στρατηγική κατάσταση έτσι ώστε να οργανώσει την αντίσταση στον εχθρό και να διεξάγει μεγάλες επιθετικές επιχιερήσεις." Ποια είναι τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα για αυτό;

GR: Το πρώτο είναι ότι την πρώτη χρονιά, κατά τη διάρκεια της πρώιμης φάσης του πολέμου, ο Στάλιν έκανε πολλά λάθη· δεν επέδειξε την ικανότητα να συλλαμβάνει τον βασικό κρίκο στη στρατηγική κατάσταση. Αρχίζει να αποκτά την ικανότητα κατά την Μάχη της Μόσχας, τον Οκτώβρη, Νοέμβρη και Δεκέμβρη του 1941. Η Μάχη της Μόσχας είναι η πρώτη μεγάλη καμπή στον πόλεμο του Ανατολικού Μετώπου.

Όταν το λέει αυτό ο Ζούκοφ, είναι για να πει ότι ο Στάλιν απέκτησε αυτή την ικανότητα από ανθρώπους σαν τον ίδιο, απ' τους στρατηγούς του. Ο Στάλιν μαθαίνει καθώς προχωρά ο πόλεμος, και πιο συγκεκριμένα μαθαίνει να συμβουλεύεται ανθρώπους σαν τον Ζούκοφ. Όταν ο Ζούκοφ κάνει αυτή τη δήλωση, η δήλωση εξυπηρετεί τον ίδιο. Αλλά το άλλο πράγμα που συμβαίνει στον πόλεμο είναι ότι οι ίδιοι οι Σοβιετικοί στρατηγοί μαθαίνουν καθώς προχωρούν. Μαθαίνουν την ικανότητα να συλλαμβάνουν τον βασικό κρίκο στην στρατηγική αλυσίδα. Μαθαίνουν καθώς προχωρούν με τη δουλειά τους, και έτσι οι συμβουλές που δίνουν στον Στάλιν γίνονται στην πραγματικότητα πολύ πιο πολύτιμες. Αυτό που λέω είναι ότι ο Στάλιν στην πραγματικότητα εισακούει τις συμβουλές τους όταν βελτιώνονται. Όταν και αυτοί, όπως και ο ίδιος, μαθαίνουν πώς να πολεμούν στον πόλεμο.

Ως άμεση απάντηση στο ερώτημα, ποιο είναι το πιο καθαρό παράδειγμα, το καθαρότερο παράδειγμα είναι η μάχη του Στάλινγκραντ. Όταν ο Στάλιν βλέπει την ανάγκη να διεξάγει μια μακροπρόθεσμη υπεράσπιση της πόλης για να τραβήξει τους Γερμανούς σε παγίδα, και την ίδια στιγμή να ετοιμάσει μια μεγάλη αντεπίθεση, να κλείσει στην πραγματικότητα την παγίδα γύρω από τις γερμανικές δυνάμεις που πολεμούσαν στο Στάλινγκραντ. Μετά το Στάλινγκραντ υπάρχουν πολλά ακόμα παραδείγματα: νομίζω η μάχη του Κουρσκ, η Επιχείρηση Μπαγκρατιόν, η επιχείρηση που απελευθερώνει την Λευκορωσία και καταστρέφει το μεγαλύτερο κομμάτι του Κέντρου Στρατιωτικών Δυνάμεων, και μετά η επιχείρηση για το Βερολίνο.

Καθώς οι Σοβιετικοί κερδίζουν τον πόλεμο όλο και περισσότερο, γίνεται πολύ ευκολότερο να φανεί αυτή η ικανότητα για την οποία μιλάει ο Ζούκοφ. Θα είχα σχεδόν την τάση να ισχυριστώ ότι στην πραγματικότητα, η πραγματική επιτυχία του Στάλιν και του Ζούκοφ, δεν είναι οι μεγάλες νίκες που αρχίζουν να κερδίζουν μετά το Στάλινγκραντ. Η πραγματική επιτυχία είναι η επιβίωση από τις ήττες που υπέστησαν στους πρώτους 18 μήνες του πολέμου. Κατά κάποιο τρόπο βλέπεις τον Στάλιν και επίσης τον Ζούκοφ και τους άλλους Σοβιετικούς στρατηγούς στα καλύτερά τους όχι όταν νικούν, όχι όταν είναι νικητές, αλλά στην πραγματικότα όταν χάνουν, το 1941-1942.

AL: Αν διαβάζω σωστά την ανάλυσή σας, βάζετε την ευθύνη για την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου, όπως αναπτύχθηκε, στη Δύση. Διαβάζω σωστά;

GR: Δεν είμαι σίγουρος ότι διαβάζετε σωστά την ανάλυσή μου, αλλά δεν είστε ο μόνος που κατέληξε σ' αυτό το συμπέρασμα. Αυτό που προσπαθώ να πω είναι ότι και οι δύο πλευρές ήταν υπεύθυνες για τον Ψυχρό Πόλεμο. Ότι ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ζήτημα παρεξήγησης, στρεβλής αντίληψης και ότι στην πραγματικότητα μπορούσε να αποφευχθεί αν και οι δύο πλευρές είχαν δει διαφορετικά τα πράγματα και είχαν δράσει διαφορετικά. Ένα από τα πράγματα που ισχυρίζομαι στο βιβλίο, και σε πολλά άλλα, είναι ότι ο Στάλιν δεν ήθελε τον Ψυχρό Πόλεμο. Ήθελε η Μεγάλη Συμμαχία, η συμμαχία με τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, να κρατήσει μετά τον πόλεμο για πολύ καιρό, και νομίζω ότι ήταν αρκετά ειλικρινής στον στόχο εκείνο. Αυτό που στην πραγματικότητα συμβαίνει μετά τον πόλεμο --για διάφορους λόγους στους οποίους δεν θα επεισέλθω εδώ-- είναι ότι ο Στάλιν συμπεριφέρεται με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργήσει υποψίες και αγωνία στους συμμάχους του στη Μεγάλη Συμμαχία. Συμπεριφέρεται έτσι γιατί έχει τις δικές του ανασφάλειες για το μέλλον της Μεγάλης Συμμαχίας, ο τρόπος όμως με τον οποίο συμπεριφέρεται προκαλεί μια ανταπόκριση απ' τη Δύση, και η ανταπόκριση εκείνη με τη σειρά της στρέφει τον Στάλιν στην υιοθέτηση του είδους των πολιτικών που οδήγησαν στον Ψυχρό Πόλεμο. Για μένα, τρόπον τινά, ο Ψυχρός Πόλεμος είναι η μεγαλύτερη τραγωγδία του Β' Παγκόσμιου. Υπήρχε μια δυνατότητα να συνεχιστεί η Μεγάλη Συμμαχία του πολέμου στην μεταπολεμική περίοδο, με κάθε είδος θετικά αποτελέσματα. Η αποτυχία αυτή της Μεγάλης Συμμαχίας μετά τον πόλεμο και η έναρξη του Ψυχρού Πολέμου είναι για μένα μια από τις κεντρικές τραγωδίες, αποτυχίες και συνέπειες του Β' Παγκόσμιου Πολέμου.

AL: Δεν είναι πιθανό ακόμα και αν συνεχιζόταν η Μεγάλη Συμμαχία να συνεχιζόταν κυρίως ως όχημα για τα δύο μπλοκ, το Δυτικό, που κυριαρχούνταν από τις ΗΠΑ, και το Σοβιετικό, για την εξυπηρέτηση των δικών τους συμφερόντων; Με άλλα λόγια, κάποια στιγμή θα τελείωνε εφόσον και οι δύο προσπαθούσαν κατά βάση να αναπαράγουν και να διασπείρουν την δική τους κοσμοαντίληψη, τα δικά τους πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά συστήματα ως κυρίαρχα.

GR: Φυσικά όλα τα κράτη είναι συμφεροντολογικά -- επιζητούν το δικό τους συμφέρον. Δεν νομίζω πως αυτό αποκλείει τη δυνατότητα συμβιβασμού και συνεργασίας. Το ενδιαφέρον είναι βέβαια ότι στα τέλη του Β' Παγκόσμιου, η κοινή οπτική στη ΕΣΣΔ, τις ΗΠΑ, το ΗΒ και άλλες χώρες, στην πραγματικότητα, η κοινή γνώμη γενικά, ήταν --και παρά τα διαφορετικά συμφέροντα, τις διαφορετικές ιδεολογίες, τις διαφορετικές κοσμοαντιλήψεις-- ότι οι πολιτικές συνεργασίας με όρους κοινών συμφερόντων ήταν πραγματικά εφικτές. Αυτό που οι άνθρωποι μοιραζόντουσαν πέρα από τους ιδεολογικούς και πολιτικούς διαχωρισμούς --πέρα από τα κρατικά συμφέροντα-- μπορούσε να είναι, αν υπήρχε αρκετή βούληση, αρκετό για να συνεχιστεί η συνεργασία της Μεγάλης Συμμαχίας.

Τώρα. Κάτι τέτοιο δεν συνέβει. Αυτό που συνέβη ήταν ο Ψυχρός Πόλεμος, και αυτό κατόπιν ενισχύει την άποψη ότι αυτό θα συνέβαινε έτσι κι αλλιώς, επειδή, όπως μόλις είπατε, υπήρχαν αντικρουόμενα συμφέροντα, και θα ανέκυπτε σύγκρουση, θα προέκυπτε ρήξη. Εγώ δεν τα βλέπω έτσι τα πράγματα. Βλέπω αυτό που συνέβη ως κάτι που καθοδηγήθηκε όχι απλώς από το συμφέρον --δέχομαι ότι αυτό υφίσταται, αυτή είναι η πραγματικότητα-- αλλά καθοδηγήθηκε επίσης από τις επιλογές που έκαναν οι άνθρωποι, αυτές που έκαναν οι άνθρωποι-κλειδιά στη λήψη αποφάσεων. Και οι επιλογές που κάνουν είναι επιλογές, διαμορφώνονται από τις ιδεολογίες και αντιλήψεις τους, και ασκούν έλεγχο πάνω σ' αυτές τις ιδεολογίες και αντιλήψεις, τουλάχιστο σε ένα βαθμό.

Στο τέλος, το ζήτημα είναι "ποια είναι η βασική σου φιλοσοφία της ιστορίας"; Το πώς βλέπεις τον κόσμο να λειτουργεί. Ποιες δυνατότητες βλέπεις στις ανθρώπινες σχέσεις και την πολιτική. Και εγώ έχω την τάση να έχω μια πιο αισιόδοξη αντίληψη, μια πιο βολονταριστική αντίληψη του εφικτού. Αν και συχνά απογοητεύομαι από την αισιοδοξία μου, συνεχίζω να ελπίζω.

AL: Πώς άλλαξε η σκέψη σας για την ΕΣΣΔ και τον Στάλιν μετά την ολοκλήρωση αυτού του έργου;

GR: Σε ό,τι αφορά την ΕΣΣΔ, έμαθα να εκτιμώ την δύναμη και την ικανότητα ανταπόκρισης της ΕΣΣΔ. Γνωρίζω ότι στο τέλος το Σοβιετικό σύστημα καταρρέει κάτω απ' τον Γκορμπατσώφ, ως συνέπεια της προσπάθειας του Γκορμπατσώφ να τονώσει το σύστημα, να αναμορφώσει το σύστημα. Οι αντιλήψεις του κόσμου για την ΕΣΣΔ έχουν επηρεαστεί υπερβολικά από εκείνη τη ραγδαία κατάρρευση κάτω απ' τον Γκορμπατσώφ, κι έφτασαν στο συμπέρασμα ότι η ΕΣΣΔ ήταν πάντα ένα αδύνατο και ευάλωτο σύστημα, έτοιμο να καταρρεύσει. Νομίζω πως η άποψη είναι παραμορφωτική. Το Σοβιετικό σύστημα, περιλαμβανομένης της περιόδου του Στάλιν, ήταν πολύ ισχυρότερο από ό,τι θα οδηγούσε κάποιον να πιστεύει αυτού του είδους η οπτική. Στην πραγματικότητα, θα έλεγα ότι αν δεν ήταν ο Γκορμπατσώφ, το Σοβιετικό σύστημα θα εξακολουθούσε να υπάρχει ως σήμερα. Το αν αυτό είναι καλό ή κακό είναι μια άλλη συζήτηση. Οπότε, αυτό είναι το πρώτο. Άλλαξε την αντίληψή μου για το πόσο ισχυρό, ικανό να ανταπεξέλθει, πόσο βαθιά ριζωμένο από πολλές απόψεις, ήταν το Σοβιετικό σύστημα.

Σε ό,τι αφορά τον Στάλιν: Με εντυπωσίασε όλο και περισσότερο η θητεία του ως πολιτικού ηγέτη. Ιδιαίτερα η θητεία του ως ηγέτη σε καιρό πολέμου. Πολλοί συγχέουν το ότι με εντυπωσίασε ο Στάλιν με το ότι είμαι κάποιου είδους θαυμαστής του Στάλιν ή κάποιος που ενέκρινε τον Στάλιν. Προσωπικά και πολιτικά, απεχθάνομαι τα είδη πολιτικών και την ιδεολογία που εκπροσωπούσε ο Στάλιν. Αν ήμουν πολίτης της ΕΣΣΔ στην περίοδο του Στάλιν οι πιθανότητες είναι, δεδομένων των δικών μου αντιπολιτευτικών τάσεων, να είχα καταλήξει στο Γκούλαγκ. Μην μπερδεύετε την ιστορία που λέω για αυτό το ισχυρό και εντυπωσιακό σύστημα, κι αυτόν τον ισχυρό και εντυπωσιακό ηγέτη, με την δική μου οπτική. Λέω απλώς την ιστορία όπως την βλέπω. Για μένα είναι καθήκον μου ως ιστορικού να πω αυτή την ιστορία, ακόμα και αν η ιστορία αυτή κάνει πολλούς ανθρώπους να αισθάνονται άβολα. Μπορεί να μην είναι η ιστορία που πολλοί θέλουν να ακούσουν. Μπορεί να είναι μια ιστορία που προσβάλλει τις πολιτικές αντιλήψεις πολλών ανθρώπων. Δεν μπορώ να κάνω κάτι για αυτό. Αυτή είναι η ιστορία, και ως ιστορικός έχω τη δέσμευση να λέω την αλήθεια όπως τη βλέπω.

Μτφρ.: Lenin Reloaded

21 σχόλια:

  1. Για σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ (δεδομένου του ότι κάποιες από τις διατυπώσεις στη συνέντευξη μπορεί να μην ικανοποιούν τους πάντες· να σημειώσω ότι η (κομουνίστρια γαλλίδα ιστορικός) Ανί Λακρουά θεωρεί σημαντικό το έργο τού Ρόμπερτς):

    Ρίζο1

    Ρίζο2
    Ρίζο3

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Έχουν κυκλοφορήσει τόσα προπαγανδιστικά σκουπίδια για τον Στάλιν στη Δύση που δεν ψέγω όποιον έχει ανακλαστικές αντιδράσεις με κάποιες από τις διατυπώσεις που απαντά σε αξιόπιστους και σοβαρούς δυτικούς ιστορικούς, αλλά κάποια στιγμή η συζήτηση πρέπει να προχωρήσει πέρα απ' το βιβλίο του Martens και τα (για μένα επιστημονικά διάτρητα) άρθρα που βρίσκει κανείς στο The Marxist-Leninist (και βέβαια, πέρα από τα κλισέ της τροσκιστικής πλευράς επίσης).

      Ευχαριστώ για τα λινκ.

      Διαγραφή
    2. Όπου "προπαγανδιστικά σκουπίδια":

      Robert Gellately, Lenin, Stalin and Hitler: The Age of Social Catastrophe (ο τύπος είναι γερμανολόγος, αλλά είπε να βάλει και τους δύο σοβιετικούς μέσα για σουξέ· ιστοριογραφία για κλάμματα)
      James B. Edwards, Hitler: Stalin's Stooge (ΓΤΠ εντελώς)
      Viktor Suvorov, Chief Culprit: Stalin's Grand Design to Start World War II (Σαβούροφ μάλλον. Εκδότης το Πολεμικό Ναυτικό
      Joachim Hoffman, Stalin's War of Extermination, 1941-1945: Planning, Realization and Documentation (Ντόιτσλαντ ούμπερ άλλες)
      Allan Bullock, Hitler and Stalin: Parallel Lives (ένα απ' τα πολλά αντικομουνιστικά ντελίρια περί συγκλίσεως των δύο ως προσωπικοτήτων, κλπ)
      Norman Naimark, Stalin's Genocides (θεωρία ενσυνείδητης γενοκτονίας)
      Και φυσικά η περίφημη Μαύρη Βίβλος του Κομμουνισμού και άλλα πολλά.

      Αυτά και για να υπάρχει μια κατανόηση της διάβρωσης σοβαρών ακαδημαϊκών εκδοτικών οίκων στη Δύση από παραληρήματα αντικομμουνισμού, και για να αναδειχθεί πόσο σπάνια είναι η εργασία ιστορικών όπως ο Getty, ο Roberts ή ο Rees. Φαίνεται από την συνέντευξη του Roberts πόση πίεση αισθάνεται απέναντι στην υστερικά "αντισταλινική" αγγλόφωνη κοινή γνώμη.

      Διαγραφή
    3. Ξέχασα τον θεμέλιο λίθο της αγγλοσαξωνικής, ψυχροπολεμικού χαρακτήρα "αντισταλινικής σχολής": Robert Conquest, The Great Terror (1968).

      Διαγραφή
    4. Και απ' τα Reviews για το βιβλίο του Conquest στο Amazon:

      Veteran Sovietologist Roberta Manning of Boston College said of Conquest, "He's terrible at doing research," and, "He misuses sources, he twists everything."
      Data from the recently opened Russian archives prove that Robert Conquest hugely inflated figures for deaths and deportations in the Soviet Union in the 1930s. Too many writers on the subject, like Stephen Cohen, Alan Bullock and Martin Malia, relied on what Pofessor R. W. Davies called, `Conquest's very high figures for deaths from political causes under Stalin'.
      They all claimed that the opened archives would prove their figures true, but when the archives were opened, they went very quiet.
      As Professor Richard Overy, Professor of History at King's College London, writes, "For years the figures circulating in the West for Soviet repression were greatly inflated. ... The archive shows a very different picture." Victor Zemskov, who Conquest called `a thoroughly reliable researcher', said the figure of 7 million executed in 1935-41 was `overestimated by a factor of ten'. Archive figures are 799,257 between 1921 and 1952.
      The number of those sentenced to prison in those years was 3.85 million. Prisoners in 1939, Conquest said 9 million, a figure again repeated by Cohen. The camp and prison population in January 1939 was two million, not the 15 million that Robert Conquest alleged, which would have been half the adult male population. Alec Nove wrote that Conquest's figures `are indeed incredible'. Conquest alleged that 12 million were political prisoners; the NKVD figure was under 500,000. D. J. Dallin claimed that there were 10-12 million in the camps, 30-40 per cent of whom, that is 3-4 million, died yearly (this from an adult male population of 50 million). Wheatcroft and Davies point out that recent Russian estimates for the numbers in the camps are `far lower than those by Robert Conquest'. Conquest claimed that there were 12 million people in the camps in 1950: the real figure was 578,912. 166,424 died in the labour camps in 1937-39, not 3 million. Conquest's figure of 13 million exiled or sent to the camps during collectivisation was `four times the true figure'. The highest number in the camps was 2,417,468 in 1941, 2.4 per cent of the adult population. Compare the USA in 1996, 5.5 million, a record high, 2.8 per cent of the adult population. Gabor Rittersporn agreed that Alexander Solzhenitsyn's figures for deportations during the 1930s in the Soviet Union were `grossly exaggerated'.

      Conquest wrote in 1969 `Great Terror' that 5-6 million died in the famine; by 1986, 14-15 million.
      There were 17 million excess deaths in 1930-38, according to Conquest.
      As Davies pointed out about excess deaths and the numbers in camps, "Extreme (and untenable) figures often prevailed." Zemskov claims that "the statistical data adduced by Robert Conquest and Stephen Cohen are exaggerated by almost 500 per cent."

      Conquest alleged that in 1937-38, 35,000 of the Red Army's 70,000 officers were arrested. The archive showed indeed that 35,000 officers were arrested or discharged, but also that 10,994 were reinstated. It also showed that there were 178,000 officers in 1938, not 70,000, so the arrest rate was about 15 per cent, not 50 per cent. After the war, returning POWs were not `either executed or sent to the Gulag' as Malia claimed. 6.5 per cent went to the NKVD's `special contingent', 58 per cent were sent home, and 33 per cent returned to the army.

      Davies summed up, "Russian historians who have worked in the formerly secret archives peremptorily reject the high estimates of Conquest and others. ... The archival data are entirely incompatible with such very high figures, which continue to be cited as firm fact in both the Russian and the Western media."

      Διαγραφή
    5. Κι ένα ακόμα, που δίνει έμφαση στην σημασία του έργου του Getty για την τελεσίδικη διάψευση της "σχολής Conquest":

      For anyone who is seeking more precise accuracy a better place to begin would be with the piece in the October 1993 issue of THE AMERICAN HISTORICAL REVIEW by Getty, Rittersporn, and Zemskov. Unlike Conquest's books, their work actually is based upon archives of the Soviet Union released after 1991. They give several tables where they list the wild estimates thrown around in some quarters, alongside of what is documentable. For the total arrests in 1937-8, Robert Conquest asserts 7-8 million; documentary archives support somewhere around 2.5 million; for the 1938 camp population, Conquest asserts about 7 million; documents support about 1.9 million; and so on. Conquest is not a first-rate source for anything.

      Once past the AMERICAN HISTORICAL REVIEW piece by Getty et al, probably the next best stops for people to make would be at Getty & Naumov, THE ROAD TO TERROR, and Haynes & Husan, A CENTURY OF STATE MURDER? The first book gives a more expanded version of what was begun in the AMERICAN HISTORICAL REVIEW article and really covers the facts of the purges. The second carries a great deal of statistical data on the Soviet Union straight from the archives. In this respect it must be noted that the archival data on Soviet demographics make comlete rubbish of Conquest's silly "20 million" claims. While the purges killed hundreds of thousands completely unnecessarily, it is a demographic fact that mortality trends among the Soviet population improved steadily once industrialization had been fully launched from what had existed in the Czarist era. There is simply no way, based upon either GULAG records or general mortality statistics, to uphold such a silly claim as the "20 million" charge.

      It's probably not surprising that in the last few years Conquest has been quietly retreating from some of his more outlandish claims. He actually wrote the foreword to Oleg Khlevniuk, THE HISTORY OF THE GULAG, which is a another good one to follow up on after one is done with the above. Of course all of the statistical data on arrests, executions and the like which Khlevniuk provides is fully consistent with Getty, Rittersporn, Zemskov, Naumov, Haynes and Husan in their works, which clearly marks a silent retreat by Conquest. In the last few years Conquest has also begun acknowledging to R. W. Davies that the famine of 1932-3 was not intentionally created by the Soviet government and was in fact related to real crop failure. The leading authority on the topic of the 1932 famine is Mark Tauger however. Tauger has done the fullest job of establishing the role of natural disaster, and plant rust in particular, in creating a crop failure which no one understood at the time and so reacted to very badly. But that topic isn't directly a part of this book, which is focused on the purges of 1934-8.

      Having mentioned all of these criticisms, I will toss in that this is a natural book for someone who reads a lot about the Russian revolution, civil war, the Comintern, the Soviet Union and related subjects to own. I would never suggest this as a principal reference on anything to anyone trying to just a good encapsulation within a short reading list. It coughs up Cold War legends at a time when the documentary archives have been knocking them down. But if you have made a point of studying a lot about the Soviet Union then somewhere along the way this book will be read by you. I give it 2 stars instead of 1 on those grounds.

      Διαγραφή
  2. Τα σωστά λινκς (δεν μπορώ να κάνω edit):

    http://www1.rizospastis.gr/story.do?id=5621612&publDate=

    http://www1.rizospastis.gr/wwwengine/storyPlain.do?id=5103680

    http://www1.rizospastis.gr/wwwengine/story.do?id=4951335&publDate=

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Για τις βιογραφίες σε Lenin. Stalin & Trotsky αλλα και γενικά για το έργο του Robert Service τι γνώμη έχεις; Αξίζει κανείς να ασχοληθεί μαζί του(ς);

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γνωρίζω μόνο για την βιογραφία του Τρότσκι, η οποία δημιούργησε πολύ θυμό ακόμα και σε μη τροτσκιστές. Το American Historical Review την έκανε κουρέλια: http://www.wsws.org/articles/2011/jun2011/pers-j28.shtml

      Ο τροτσκιστής ιστορικός David North επίσης, στο In Defense of Leon Trotsky και εδώ: http://www.wsws.org/articles/2012/mar2012/leip-m13.shtml

      Ο μη τροτσκιστής Hermann Weber είπε τα χειρότερα για την μεθοδολογική και ερευνητική αξιοπιστία του Service: http://www.wsws.org/articles/2011/nov2011/webe-n28.shtml

      και κάποιοι γερμανοί ακαδημαϊκοί έχουν διαμαρτυρηθεί για την κυκλοφορία του βιβλίου στα γερμανικά: http://www.wsws.org/articles/2011/nov2011/lett-n23.shtml

      Οπότε, δεν θα εμπιστευόμουν και τις βιογραφίες Στάλιν/Λένιν.

      Διαγραφή
  4. να λαβουμε υποψη ότι σχεδον ολοι η δυτικη βιβλιογραφια είναι κατά βαση αντικομμουνιστική, υπαρχει βεβαια η ‘αναθεωρητικη σχολή’ που κρατα καποιες αποστασεις από το κυριαρχο παραδειγημα του ολοκληρωτισμού

    Σημαντικά κατ εμε βιβλια (σε αρκετα από αυτά υπαχρουν και ντοκουμεντα) είναι

    The Stalin-Kaganovich Correspondence, 1931–36
    The Road to Terror Stalin and the Self-Destruction of the Bolsheviks, 1932-1939, Updated and Abridged Edition J. Arch Getty and Oleg V. Naumov;

    Stalin's Letters to Molotov 1925-1936; Edited by Lars T. Lih, Oleg V. Naumov, and Oleg Khlevniuk;

    A. Statiev The Soviet Counterinsurgency in the Western Borderlands

    Molotov Remembers, Inside Kremlin Politics,Conversations with Felix Chuev, Edited with an Introduction and Notes by Albert Resis,

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Ενας παλιος εχθρος βλεπει την αληθεια

    (…)
    It is a fact that the main cause of anti-Communism of these dissidents was and is the so-called "repression," even though it is now over 50 years that have passed. Zinoviev now hits this trump card of all of the present "democrats" at every opportunity that is now available to him: "Regarding the so-called repressions... today, at 77 years of age. I feel, that, they were necessary repressions of the enemies, because there was no other way to keep the country progressing with all these internal enemies sabotaging politically and economically all the plans that were made for the benefit of the people. Let us look at the present situation: millions of big and small robbers and traitors. Do you think that elements such as these present robbers did not exist after the 1917 October revolution? There were echelons of them, all supported from inside and outside by the enemies. Was not Trotsky a bitter enemy of the Soviet regime? Or Tukhachevsky? Was he not sick with Bonapartism? If they were victorious over us there would not have been the 20s or 30s. In 1939 I was arrested. And they were right to arrest me I was a terrorist. I feel now that Brezhnev was not too energetic and dedicated in his struggles with all the dissidents. They were today's fifth column!"

    Zinoviev's attitude to Stalin has also undergone a radical change, even though he was a rabid anti-Stalinist. As opposed to other dissidents against the Soviet regime "I struggled against Stalin while he was alive. After Stalin's death I told my party meeting that a dead Lion could be overthrown even by a Donkey. I immediately was then called a Stalinist. I never concurred with Stalin's methods, correct as they were at that time. Let us just look at the terrible danger for the Soviet Union beginning with the Great Patriotic War. Massive retreats were in order, millions of war prisoners. If there were no Joseph Stalin, Moscow would have fallen. Millions of us would have been liquidated by fascism, and the rest would have become slaves.
    (….)

    http://www.northstarcompass.org/nsc0102/newssu.htm

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Τόσο η εσωτερική όσο και η εξωτερική μας κατάσταση είναι τέτοια που αυτή η σιδηρά πειθαρχία δεν πρέπει να χαλαρώσει υπό καμία περίσταση...Για αυτό αυτές οι φράξιες πρέπει να ακρωτηριαστούν χωρίς το παραμικρό έλεος, χωρίς να μας απασχολεί στο ελάχιστο καμία συναισθηματική μέριμνα για το παρελθόν, για τις προσωπικές φιλίες, για τις σχέσεις, σε ό,τι αφορά τον σεβασμό ενός προσώπου ως τέτοιου, κλπ. Βρισκόμαστε σε πόλεμο και πρέπει να εφαρμόσουμε την πιο αυστηρή πειθαρχία."
      Νικολάι Μπουχάριν, 1932.

      Διαγραφή
    2. Να διευκρινίσουμε ότι στο κείμενο μιλά ο Αλεξάντρ Ζινόβιεφ (http://en.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Zinovyev), και όχι βέβαια για ο Γριγκόρι, που εκτελέστηκε μετά την πρώτης δίκης της Μόσχας, το 1936.

      Διαγραφή
    3. ελπίζω να μην με κράξετε, αλλα αρκετά ενδιαφέρον (χωρίς να το υιοθετώ), θεωρώ και το έργο του Βεργίδη.

      Διαγραφή
    4. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

      Διαγραφή
    5. Αφού πιάσαμε και τους Ζινόφιεβ-Καμένεφ, να ρωτήσω κάτι: έχει δηλωμένους «τροτσκιστές» αναγνώστες το ιστολόγιο και ποια η θέση τους για την αντικειμενική σύγκλιση ναζί-τροτσκιστών μετά από την εκ μέρους τού Τρότσκι «κήρυξη» τού τρίτου εμφυλίου στα μέσα τής δεκαετίας του 30 και την «επανερμηνεία» τού ντεφαιτισμού στις παραμονές του Β παγκόσμιου πολέμου; Θα ήθελα επίσης να μάθω αν γνωρίζουν και ποια η θέση τους όσον αφορά το ότι οι Ναζί εξέπεμπαν τροτσκική προπαγάνδα από Πολωνία προς ΕΣΣΔ, τα σχέδια του Τρότσκι περί αυτονόμησης τής Ουκρανίας, τις έμμεσες πλην σαφείς ομολογίες τροτσκιστών ότι στο πλαίσιο τής τακτικής τής «παραπληροφόρησης» κατέδιδαν ως προδότες/συνωμότες άσχετους ανθρώπους, για τη θετική αξιολόγηση εκ μέρους Τρότσκι τής δολοφονίας Κίροφ, κ.ο.κ.;

      Τέλος ποια η σχέση των άνω με την υποτιθέμενη «τροτσκική» απόκλιση τού ΚΚΕ;

      Διαγραφή
    6. «Was not Trotsky a bitter enemy of the Soviet regime? Or Tukhachevsky? Was he not sick with Bonapartism?»

      Είναι πιο μπερδεμένη η στάση τού Τρότσκι ρε:Τουχασέφκι. Στα τέλη του 30 Ο Τ. άλλαξε στάση περί «βοναπαρτισμού» (τ.έ. εμπλοκή του στρατού/πραξικόπημα) εν όψει τού στόχου τής κατάρρευσης των «θερμιδοριανών» και την επανεκκίνηση τής «επανάστασης».

      Διαγραφή
    7. Περί «τροτσκισμού» συνέχεια: υπάρχει πουθενά το πλήρες κείμενο Μαΐλη;

      http://www.iskra.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=7060:stratigiki-kke-zahariadis&catid=56:an-aristera&Itemid=285

      Το σχόλιο στην Ίσκρα είναι άθλιο.

      Διαγραφή
    8. Για αστό ιστορικό, εξαιρετικά ανδιαφέρον! Δεν είναι τυχαίο, ότι το βιβλίο δεν μεταφράστηκε στα ελληνικά!
      Ξεχωρίζω:
      1. "Ο Στάλιν ήταν η σημαντικότερη μορφή της ιστορίας του 20ού αιώνα" !
      2. "ο Στάλιν, σε αντίθεση με τον Χίτλερ, δεν είναι υπεύθυνος γενοκτονίας. Δεν είναι ρατσιστής. Ο Στάλιν υπογράφει την εκτέλεση ατόμων για πολιτικούς και ιδεολογικούς λόγους, γιατί τους βλέπει ως απειλές ενάντια στο Σοβιετικό σύστημα και επίσης στο καθεστώς του, το οποίο βλέπει ως συνώνυμο του Σοβιετικού συστήματος.
      Θεωρώ επίσης ότι σε αντίθεση με τον Χίτλερ, ο Στάλιν είναι ένας ουτοπιστής και ιδεαλιστής. Η μαζική βία που υιοθέτησε είχε ως στόχο έναν ουτοπικό σκοπό, την έβλεπε δηλαδή ως μέρος της απαραίτητης ιστορικής διαδικασίας που οδηγούσε στην τέλεια κοινωνία. ".
      3. Η ανάλυση για τον πατριωτικό χαρακτήρα του πολέμου (όχι τυχαία η ονομασία Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος!).
      4. Η εκπληκτική ανάλυση για τις στρατηγικές ικανότητες του Στάλιν!
      5. Η... μουσική στ' αυτιά μου: "αν δεν ήταν ο Γκορμπατσώφ, το Σοβιετικό σύστημα θα εξακολουθούσε να υπάρχει ως σήμερα" !!!
      6. Η εκπληκτική κατάληξη, που με βρίσκει εν πολλοίς σύμφωνο και ειδικά αυτό που ανέκαθεν έλεγα στους ανεγκέφαλους ταμπελιάρηδες που με βάφτιζαν... "σταλινικό": Αν ήμουν πολίτης της ΕΣΣΔ στην περίοδο του Στάλιν οι πιθανότητες είναι, δεδομένων των δικών μου αντιπολιτευτικών τάσεων, να είχα καταλήξει στο Γκούλαγκ. Μην μπερδεύετε την ιστορία που λέω για αυτό το ισχυρό και εντυπωσιακό σύστημα, κι αυτόν τον ισχυρό και εντυπωσιακό ηγέτη, με την δική μου οπτική. Λέω απλώς την ιστορία όπως την βλέπω. Για μένα είναι καθήκον μου ως ιστορικού να πω αυτή την ιστορία, ακόμα και αν η ιστορία αυτή κάνει πολλούς ανθρώπους να αισθάνονται άβολα. Μπορεί να μην είναι η ιστορία που πολλοί θέλουν να ακούσουν. Μπορεί να είναι μια ιστορία που προσβάλλει τις πολιτικές αντιλήψεις πολλών ανθρώπων. Δεν μπορώ να κάνω κάτι για αυτό. Αυτή είναι η ιστορία, και ως ιστορικός έχω τη δέσμευση να λέω την αλήθεια όπως τη βλέπω"!!!

      Τέλος, διαφωνώ ουσιαστικά μόνον ως προς την... "καταμέτρηση" των "θυμάτων του Στάλιν". Ο αριθμός των 2 εκατομμυρίων είναι εντελώς αυθαίρετος, αλλά και γενικά θέλει πάρα πολύ συζήτηση αυτό το θέμα. ΄Εχοντας δει τις επίσημες στατιστικές όσων πέθαναν ως κρατούμενοι ή καταδικασμένοι στην περίοδο 1924-39, μπορώ μόνο να πω ότι αυτό το τόσο σημαντικό (κυρίως για την "τεκμηρίωση" της δυτικής προπαγάνδας) ζήτημα απαιτεί πολύ πιο ουσιαστική, επιστημονική, ανεξάρτητη, νηφάλια και αντικειμενική προσέγγιση! Τα ερωτηματικά είναι... άπειρα και δεν έχουν θέση σ' αυτή τη σύντομη κριτική μου.
      Πάντως, είναι ένα δειλό βηματάκι προς τα εμπρός...

      Διαγραφή
  6. Να προτείνω και το Terror and Democracy in the Age of Stalin της Wendy Goldman που μελετά την τρομοκρατία στην ΕΣΣΔ ως κοινωνικό φαινόμενο έξω απο τον πλήρη έλεγχο της Σοβιετικής ηγεσίας. Σημαντικό είναι επίσης και το άρθρο "Excesses are not permitted" του Γκέτυ.

    Γενικά είναι πολυ ενθαρρυντικό οτι η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει απορρυψει της τερατολογίες των ψυχροπολεμικών "ερευνητών". Θα είναι καλο στο μέλλον να δουμε και δουλειές από κομμουνιστές ιστορικούς πάνω στο θέμα γιατί είναι αλήθεια οτι η συζήτηση πρέπει να προχωρήσει περα από τα αμφιβολης ποιότητας έργα του Μάρτενς και του Furr.

    ΑπάντησηΔιαγραφή