Σάββατο, 10 Μαρτίου 2012

Antonio Gramsci-Τα τετράδια της φυλακής. Κράτος και πολιτική κοινωνία ΙΙI. Το κράτος

[Το κράτος]

[...] Όσο υπάρχει ταξικό κράτος, δεν μπορεί να υπάρξει ρυθμιζόμενη κοινωνία, εκτός κι αν μιλάμε μεταφορικά, δηλαδή, με την έννοια ότι και το ταξικό κράτος είναι μια ρυθμιζόμενη κοινωνία. Στον βαθμό που εξέφρασαν μια κριτική της κοινωνίας που υπήρχε στον καιρό τους, οι ουτοπιστές καταλάβαιναν πολύ καλά ότι δεν μπορούσε το ταξικό κράτος να είναι ρυθμιζόμενη κοινωνία. Είναι τόσο αλήθεια αυτό που στους τύπους κοινωνίας που αναπαριστούσαν οι διάφορες ουτοπίες, η οικονομική ισότητα παρουσιαζόταν ως η απαραίτητη βάση της αναμενόμενης μεταρρύθμισης. Σαφώς, στο σημείο αυτό οι ουτοπιστές δεν ήταν ουτοπικοί, αλλά συγκεκριμένοι πολιτικοί επιστήμονες και συνεπείς κριτικοί. Ο ουτοπικός χαρακτήρας κάποιων απ' αυτούς συνίστατο στο γεγονός ότι πίστευαν πως η οικονομική ισότητα μπορούσε να έλθει στη βάση αυθαίρετων νόμων, με μια πράξη της βούλησης, κλπ. Όμως η ιδέα ότι η πλήρης και τέλεια πολιτική ισότητα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς οικονομική ισότητα [...] παραμένει σωστή.

[...]

Η σύγχυση ταξικού κράτους και ρυθμιζόμενης κοινωνίας προσιδιάζει στις αστικές τάξεις και τους μικρο-διανοούμενους, που θα ήταν ευτυχείς για κάθε ρύθμιση η οποία θα απέτρεπε την όξυνση της πάλης και την αναταραχή. Πρόκειται για μια τυπικά αντιδραστική και οπισθοδρομική σύλληψη.

Κατά την άποψή μου, το πιο λογικό και απτό πράγμα που μπορεί να ειπωθεί για το ηθικό κράτος, το πολιτισμικό κράτος, είναι το εξής: το κράτος είναι ηθικό στον βαθμό που μια από τις σημαντικότερες λειτουργίες του είναι να υψώσει την μεγάλη μάζα του πληθυσμού σε ένα συγκεκριμένο πολιτιστικό και ηθικό επίπεδο, ένα επίπεδο (ή τύπο) που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των παραγωγικών δυνάμεων για ανάπτυξη, και συνεπώς στα συμφέροντα των τάξεων που άρχουν. Το σχολείο ως θετική εκπαιδευτική λειτουργία, και τα δικαστήρια ως κατασταλτική και αρνητική εκπαιδευτική λειτουργία είναι οι πιο σημαντικές κρατικές δραστηριότητες με την έννοια αυτή: στην πραγματικότητα όμως στους ίδιους στόχους τείνει και ένα πλήθος άλλων ούτως καλούμενων ιδιωτικών πρωτοβουλιών και δράσεων. Αυτές οι πρωτοβουλίες και δράσεις διαμορφώνουν τον μηχανισμό της πολιτικής και πολιτισμικής ηγεμονίας των τάξεων που άρχουν. Η αντίληψη του Χέγκελ [για το κράτος] ανήκει σε μια περίοδο όπου η επεκτατική ανάπτυξη της μπουρζουαζίας μπορούσε να μοιάζει ατέρμονη, έτσι ώστε να μπορεί να επιβεβαιωθεί η ηθικότητα ή οικουμενικότητά της: όλη η ανθρωπότητα θα γίνει μπουρζουά. Στην πραγματικότητα όμως μόνο η κοινωνική ομάδα που θέτει τον στόχο του κράτους και τον δικό της στόχο ως στόχους που μπορούν να επιτευχθούν μπορεί να δημιουργήσει ένα ηθικό κράτος -- δηλαδή, ένα κράτος που τείνει να βάλει τέλος στις εσωτερικές διαιρέσεις των εξουσιαζόμενων, κλπ, και να δημιουργήσει έναν τεχνικά και ηθικά ενωμένο κοινωνικό οργανισμό.
(1931-32)

[...] Κυβέρνηση με τη συναίνεση των κυβερνώμενων -- αλλά με οργάνωση αυτής της συναίνεσης και όχι με γενικόλογη και θολή συναίνεση όπως αυτή εκφράζεται την στιγμή των εκλογών. Το κράτος πράγματι έχει και απαιτεί συναίνεση, αλλά "εκπαιδεύει" επίσης την συναίνεση αυτή, δια μέσω των πολιτικών και συνδικαλιστικών οργανώσεων.

[...]

Η επανάσταση που έφερε η αστική τάξη στην αντίληψη του δικαίου, και συνεπώς στη λειτουργία του κράτους συνίσταται κυρίως στην βούληση για συμμόρφωση (και έτσι την ηθικότητα του νόμου και του κράτους). Οι προηγούμενες άρχουσες τάξεις ήταν ουσιαστικά συντηρητικές, με την έννοια ότι δεν έτειναν να δομήσουν ένα οργανικό πέρασμα από τις άλλες τάξεις στη δική τους, δηλαδή να διευρύνουν με τεχνικό και ιδεολογικό τρόπο τη δική τους ταξική σφαίρα: η αντίληψή τους ήταν αυτή μιας κλειστής κάστας. Η αστική τάξη αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως οργανισμό σε διαρκή κίνηση, ικανό να απορροφήσει όλη την κοινωνία, να την εγκολπώσει στο δικό της πολιτιστικό και οικονομικό επίπεδο. Έχει μεταμορφωθεί ολάκερη η λειτουργία του κράτους· το κράτος έγινε "εκπαιδευτής", κλπ.

Πώς σταματά αυτή η διαδικασία, και πώς επιστρέφουμε σε μια αντίληψη του κράτους ως καθαρής ισχύος, κλπ. Η αστική τάξη φτάνει σε "κορεσμό": όχι απλά δεν επεκτείνεται, αλλά αρχίζει να αποσυντίθεται. Όχι απλά δεν μπορεί να ενσωματώσει νέα στοιχεία, αλλά χάνει μέρος του εαυτού της (ή τουλάχιστο, οι απώλειές της είναι πάρα πολύ περισσότερες από τις ενσωματώσεις της). Μια τάξη που ισχυρίζεται πως είναι ικανή να ενσωματώσει ολάκερη την κοινωνία, και που θα ήταν την ίδια στιγμή ικανή να εκφράσει μια τέτοια διαδικασία, θα τελειοποιούσε την αντίληψη αυτή για το κράτος και για το δίκαιο έτσι ώστε να αντιληφθεί το τέλος του κράτους και του δικαίου -- που θα γινόταν άχρηστα εφόσον θα είχαν εξαντλήσει τη λειτουργία τους και θα είχαν απορροφηθεί απ' την πολιτική κοινωνία.
(1931-32)

[...] με τον όρο "κράτος" θα πρέπει να εννοηθεί όχι μόνο ο μηχανισμός της κυβέρνησης αλλά επίσης ο "ιδιωτικός" μηχανισμός της "ηγεμονίας" ή της πολιτικής κοινωνίας [...]

[...] η ηγεμονία πάνω στην ιστορική ανάπτυξη [του καθεστώτος όπου το κράτος είναι "αστυνόμος"] ανήκει σε ιδιωτικού είδους δυνάμεις, στην πολιτική κοινωνία -- κι αυτή είναι επίσης "κράτος"· στην πραγματικότητα, είναι το ίδιο το κράτος.

[...]

Η έννοια του ηθικού κράτους έχει φιλοσοφική και διανοουμενίστικη καταγωγή (ανήκει στους διανοούμενους: Χέγκελ), και στην πραγματικότητα θα μπορούσε να έλθει σε σύνδεση με το κράτος-νυχτοφύλακα εφόσον αφορά μάλλον την αυτόνομη, εκπαιδευτική και ηθική δραστηριότητα του κοσμικού κράτους σε αντίθεση με τον κοσμοπολιτανισμό και την ανάμιξη της θρησκευτικο-εκλλησιαστικής οργάνωσης ως μεσαιωνικού υπολείμματος. Η έννοια του παρεμβατικού κράτους έχει οικονομική καταγωγή και συνδέεται αφενός με τάσεις που στηρίζουν την προστατευτική πολιτική και τον οικονομικό εθνικισμό, και αφετέρου με την προσπάθεια να εξαναγκαστεί ένα συγκεκριμένο κρατικό προσωπικό, γαιοκτημονικής και φεουδαρχικής καταγωγής, να αναλάβει την "προστασία" των εργατικών τάξεων από τις ακρότητες του καπιταλισμού (πολιτική του Βίσμαρκ και του Ντισραέλι).

[...] Φυσικά, οι φιλελεύθεροι είναι υπέρ του "κράτους ως νυχτοφύλακα" και θα ήθελαν η ιστορική πρωτοβουλία να αφεθεί στην πολιτική κοινωνία και στις διάφορες δυνάμεις που φύονται εκεί -- με το κράτος ως "φρουρό" του "δίκαιου παιχνιδιού" και των κανόνων του παιχνιδιού. Οι διανοούμενοι αντλούν πολύ σημαντικές διακρίσεις σχετικά με το πότε είναι φιλελεύθεροι και πότε παρεμβατικοί (μπορεί να είναι φιλελεύθεροι στο οικονομικό πεδίο και παρεμβατικοί στο πολιτιστικό, κλπ).

[...]

Θα πρέpει να παρατηρήσουμε ότι η γενική έννοια του κράτους περιλαμβάνει στοιχεία τα οποία πρέπει να παραπεμφθούν πίσω στην έννοια της πολιτικής κοινωνίας (με την έννοια που μπορεί κάποιος να πει ότι κράτος=σφαίρα της πολιτικής [political society] + πολιτική κοινωνία [civil society], με άλλα λόγια, ηγεμονία που προστατεύεται από την πανοπλία του καταναγκασμού). Σε ένα δόγμα περί κράτους που το αντιλαμβάνεται ως δυνητικά ικανό μαρασμού και υπαγωγής στην ρυθμιζόμενη κοινωνία, το επιχείρημα είναι θεμελιακού χαρακτήρα. Είναι εφικτό να φανταστούμε τον βαθμιαίο μαρασμό του καταναγκαστικού στοιχείου του κράτους, καθώς κάνουν την εμφάνισή τους όλα και πιο ξεκάθαρα στοιχεία της ρυθμιζόμενης κοινωνίας (ή του ηθικού κράτους, ή της πολιτικής κοινωνίας).

Οι εκφράσεις "ηθικό κράτος" ή "πολιτική κοινωνία" θα σήμαιναν έτσι πως αυτή η "εικόνα" ενός κράτους χωρίς κράτος υπήρχε για τους μεγαλύτερους πολιτικούς και νομικούς στοχαστές, στον βαθμό που αυτοί τοποθετούσαν τον εαυτό τους στη σφαίρα της καθαρής επιστήμης (της καθαρής ουτοπίας, εφόσον βασίζεται στην υπόθεση ότι όλοι οι άνθρωποι είναι αληθινά ίσοι και άρα εξίσου λογικοί και ηθικοί, δηλαδή ικανοί να δεχτούν τον νόμο αυθόρμητα, ελεύθερα, και όχι μέσω του καταναγκασμού, όπως επιβάλλεται από μια άλλη τάξη ως κάτι εξωγενές προς την συνείδηση).
(1931-32)

Μτφρ.: Lenin Reloaded

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου