Σάββατο, 24 Μαρτίου 2012

Η πολιτική σκέψη του Ιωσήφ Στάλιν: Μια μελέτη στον επαναστατικό πατριωτισμό του 20ου αιώνα (I)

Η πολιτική σκέψη του Ιωσήφ Στάλιν: Μια μελέτη στον επαναστατικό πατριωτισμό του 20ου αιώνα, του Eric van Ree, Routledge, 2001
Βιβλιοκριτική του Mark Sandle, De Montfort University, Leicester
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Νομίζω πως οφείλω μια μικρή εξομολόγηση πριν ξεκινήσω. Αυτό είναι ένα βιβλίο που ήλπιζα να γράψω εγώ, πράγμα το οποίο για διάφορους λόγους δεν έγινε ποτέ. Για μένα, έμοιαζε να υπάρχει μια μεγάλη παράλειψη στη βιβλιογραφία για τον Στάλιν. Τα βιβλιοπωλεία ήταν γεμάτα με βιογραφίες του Στάλιν. Οι εκτιμήσεις για το σταλινικό σύστημα ήταν όσες και τα μετάλλια στο στήθος του Μπρέζνιεφ. Αλλά γιατί δεν υπήρχε τίποτε για την σκέψη μιας από τις πιο σημαντικές μορφές της σύγχρονης ιστορίας; Αναμφίβολα, η θέση του Στάλιν στο πάνθεον της Μαρξιστικής-Λενινιστικής σκέψης του εικοστού αιώνα ήταν θέμα άξιο ακαδημαϊκής διερεύνησης, ακόμα και αν δυσκολευόμουν να πείσω φίλους και οικογένεια για την αξία του. Η συνηθισμένη απάντηση συναδέλφων με τους οποίους μιλούσα για το εγχείρημα να γράψω για τη σκέψη του Στάλιν ήταν "ε, θα είναι σύντομο βιβλίο..."

Ευτυχώς, ο Erik van Ree έγραψε το βιβλίο, και είναι εξαιρετικό: πολυμαθές, με εξονυχιστική έρευνα, και γεμάτο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες. Μας προσφέρει συναρπαστικές προοπτικές για κάποια από τα αινίγματα που τριγυρίζουν τον Στάλιν, και μας δίνει νέες αντιλήψεις για τον Στάλιν ως άτομο, ως ηγέτη, και για το σύστημα το οποίο διεύθυνε. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πολλά αμφισβητήσιμα θέματα εδώ (αυτό είναι ένα από τα απολαυστικά του χαρακτηριστικά). Αλλά προσθέτει πολλά στην γενικότερή μας κατανόηση για τον άνθρωπο και για την εποχή. Αγοράστε το.

Τώρα, προφανώς εγώ δεν χρειάζεται να πειστώ για την σημασία του έργου. Αλλά σε ό,τι αφορά τους αμφισβητίες, πώς προσπαθεί ο van Ree να πείσει για την αξία του; Στην εισαγωγή του αναφέρεται σ' αυτό το ζήτημα, αν και νομίζω ότι μια συζήτηση του βαθύτερου ιστοριογραφικού πλαισίου της μελέτης του Στάλιν θα ήταν χρήσιμη. Ισχυρίζεται, σωστά κατά την άποψή μου, ότι οι δυτικοί ακαδημαϊκοί έχουν προσεγγίσει το ζήτημα από την λανθασμένη οπτική ότι το ενδιαφέρον του Στάλιν ήταν η εξουσία και μόνο η εξουσία. Ότι η θεωρία ήταν δευτερεύουσα, χωρίς πρωτοτυπία, ασήμαντη. Ο Van Ree επιμένει ότι ο Στάλιν δεν προσάρμοσε απλώς τις ιδέες του με τρόπο ad hoc και αυθαίρετο ώστε να τις συνταιριάξει με τις μεταβαλλόμενες συνθήκες στις οποίες βρέθηκε ο ίδιος. Αντιθέτως, το επιχείρημα του van Ree βασίζεται στην ιδέα ότι ο Στάλιν συχνά έμεινε πιστός στις βασικές του ιδέες και έννοιες, ακόμα και όταν όλες οι ενδείξεις έδειχναν πως έπρεπε να τις εγκαταλείψει.

Αυτό που ο van Ree δεν συζητά στο πολύ διαφωτιστικό του εισαγωγικό κεφάλαιο είναι το γιατί αυτή η υπόθεση των δυτικών ακαδημαϊκών --ότι ο Στάλιν αφορά αποκλειστικά την γυμνή εξουσία και ότι δεν είχε κανένα ενδιαφέρον για τις ιδέες ως τέτοιες-- έχει αποδειχθεί τόσο ανθεκτική και τόσο δύσκολο να αμφισβητηθεί. Τι είναι αυτό  που έκανε την δυτική Σοβιετολογική κοινότητα, τους μελετητές του Μαρξισμού, τους βιογράφους του Στάλιν, και άλλους, να αποδεχθούν αυτή την υπόθεση χωρίς σκεπτικισμό; Είμαστε όλοι θύματα των καταδικαστικών για τον Στάλιν συμπερασμάτων του Τρότσκι;  Ή μήπως το θέμα είναι μάλλον η ίδια η δυτική ακαδημαϊκή κοινότητα; Ήταν πιο παρήγορο για μας να σκεφτόμαστε πως ένας δικτατορικός, κτηνώδης μαζικός δολοφόνος δεν μπορούσε να ενδιαφέρεται για τη φιλοσοφία ή τη θεωρία για εννοιολογικά ζητήματα; Ή ότι τα εγκλήματά του προερχόντουσαν από κάτι πρωτόγονο, απολίτιστο, βάρβαρο, κάτι Ανατολικό/Ρώσικο/Γεωργιανό, οπωσδήποτε κάτι αδιανόητο για έναν "δυτικοποιημένο", "πολιτισμένο", άνθρωπο των ιδεών;

Το βιβλίο αφορά ολοκληρωτικά συγγένειες και πιστότητες. Ποιος είναι ο δικαιωματικός γονιός των ιδεών του Στάλιν; Ήταν ο Στάλιν πιστός ακόλουθος του Μαρξ, του Ένγκελς και του Λένιν, ή διαστροφέας του Ιερού Κανόνα; Η βάση της προσέγγισης Van Ree είναι η εξέταση των παραγόντων που σχημάτισαν την ανάπτυξη της πολιτικής σκέψης του Στάλιν. Αναζητά το αν ο Στάλιν επηρεάστηκε περισσότερο από τις δυτικές (κυρίως, αλλά όχι αποκλειστικά γερμανικές) επαναστατικές παραδόσεις που ενσωματώνονται στο έργο των Μαρξ, Ένγκελς και σία, ή από τις αυτόχθονες ρωσικές φιλοσοφικές/θεωρητικές/πολιτικές παραδόσεις του κρατισμού, του γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού και της κινητοποίησης της κοινωνίας προς στόχους που ορίζει το καθεστώς. Εντάσσει αυτό το ζήτημα μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της θέσης περί συνέχειας/ασυνέχειας: Ήταν το καθεστώς που αναδύθηκε από το 1917 παράγωγο προ του 1917 ρωσικών παραδόσεων και πρακτικών, ή αποτελούσε μάλλον μια νέα τάξη; Γενικά, ο Van Ree απορρίπτει την θέση περί συνέχειας, προτείνοντας μάλλον ότι ο σταλινισμός ήταν μέρος της νεωτερικότητας, σε αντίστιξη με το παλιό καθεστώς, και την προ-νεωτερικότητα του Τσαρισμού. Κατά συνέπεια, η σκέψη του Στάλιν δεν ήταν μέρος μιας συνέχειας με παλαιότερα ρεύματα της ρώσικης σκέψης, αλλά προήλθε από τη δυτική παράδοση.  Η βιβλιοκριτική αυτή (ευτυχώς!) δεν θα εξερευνήσει τα θολά αυτά ύδατα, παρεκτός για να διατυπώσει ένα γενικό επιχείρημα. Η αντίστιξη "σύγχρονο ίσον Στάλιν, προ-νεωτερικό ίσον Τσαρισμός" που χρησιμοποιεί εδώ ο van Ree παραείναι άκαμπτη και αποτελεί κάτι σαν καρικατούρα, κυρίως για τον ύστερο Τσαρισμό. Το τσαρικό κράτος αποκτούσε πολλά από τα χαρακτηριστικά που συνήθως συσχετίζονται με "σύγχρονα" κράτη: αυξανόμενο συγκεντρωτισμό και γραφειοκρατία, τα οποία χαρακτήριζε ο κρατικός οικονομικός παρεμβατισμός, η εκβιομηχάνιση, και το υψηλό ποσοστό πόρων που κατανέμονταν για την άμυνα, πριν το 1914. Η διχοτόμηση νεωτερικότητας (Σταλινισμός) και προ-νεωτερικότητας (Τσαρισμός) παραείναι απλουστευτική.

Περνώντας στην συγκεκριμένα θεωρητική σφαίρα, η "βασική" ιστορία της ανάπτυξης της μαρξιστικής σκέψης στη Ρωσία ισχυρίζεται πως καθώς οι εισαγώμενες από την Ευρώπη ιδέες μεταφυτεύτηκαν στο ντόπιο ρωσικό επαναστατικό έδαφος, το φυτό πήρε σταδιακά τα χαρακτηριστικά των ντόπιων φυτών, ώσπου να καταστεί σχεδόν αγνώριστο. Πρώτα, ο Λένιν εισήγαγε ιδέες (το κόμμα πρωτοπορίας, η επανάσταση σε μια μη δυτική βιομηχανική χώρα) που παρέκκλιναν από τον βασικό κανόνα του Μαρξισμού. Κατόπιν, ο Στάλιν το πήγε ακόμα παραπέρα (σοσιαλισμός σε μία χώρα, Ρώσικος εθνικισμός, υπερβολικός συγκεντρωτισμός), ώσπου δεν απέμεινε τίποτα από τον "αρχικό" Μαρξισμό, ο οποίος εκτοπίστηκε από στοιχεία της ντόπιας Ρώσικης παράδοσης. Αλά ο van Ree (πιθανώς με τρόπο πολεμικό, αλλά για μένα πειστικά) ισχυρίζεται ότι "δεν υπάρχει βασική θεωρία στο έργο των Λένιν και Στάλιν που δεν μπορεί να εντοπιστεί στην δυτικοευρωπαϊκή επαναστατική παράδοση -- είτε είναι Ιακωβίνικη, είτε Μαρξιστική, είτε άλλη" (σ. 14). Δεν λέει πως ο Σταλινισμός είναι το μόνο αποτέλεσμα, ή το αναπόφευκτο αποτέλεσμα, αλλά ότι είναι ένα πιθανό αποτέλεσμα της δυτικοευρωπαϊκής επαναστατικής παράδοσης. Το κατεστημένο αφήγημα, σύμφωνα με τον συγγραφέα, βασίζεται σε μια υπερβολικά στενή ανάγνωση της δυτικής παράδοσης, και συγκεκριμένα της μαρξιστικής αντίληψης για το κράτος και της μαρξιστικής αντίληψης για το έθνος και τον ιστορικό του ρόλο. Κατά συνέπεια, ο Στάλιν και η σταλινική θεωρία έχουν τοποθετηθεί αυστηρά στην ρωσική παράδοση, εφόσον δεν υπήρχε πουθενά αλλού που να μπορούν να τοποθετηθούν, καθώς τους στερήθηκε το στάτους τους ως παιδιών του Μαρξισμού. Έχει ενδιαφέρον το ότι ο van Ree περιγράφει πώς η δική του πεποίθηση πως ο Σταλινισμός ήταν άμεσο παράγωγο της Ρώσικης παράδοσης υπονομεύτηκε σοβαρά όταν επισκέφτηκε την προσωπική βιβλιοθήκη του Στάλιν. Εκεί, βρήκε πως τα έργα που υπήρχαν ήταν σχεδόν αποκλειστικά τα έργα των Μαρξ, Ένγκελς και Λένιν, όλα τους με χειρόγραφες σημειώσεις του Στάλιν στο περιθώριο. Ο πνευματικός κόσμος του Στάλιν, μέχρι και τον θάνατό του, ήταν καθολικά μαρξιστικός. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ρώσικη παράδοση δεν είχε επίδραση, αλλά πως η επίδραση αυτή έπρεπε πάντοτε να προσαρμόζεται στο μαρξιστικό πλαίσιο.

Ποιο λοιπόν είναι το επιχείρημα του van Ree; Πιστεύει πως η σκέψη του Στάλιν εξελίχθηκε σε ένα "παράξενο σύμπλεγμα Μαρξισμού και εθνικισμού" (σ. 17). Αυτό το ονομάζει "επαναστατικό πατριωτισμό", με την έννοια ότι το εθνικό συμφέρον υπηρετείται καλύτερα από την επαναστατική αλλαγή. Δεν επρόκειτο όμως για συντηρητικό εθνικισμό, αλλά για επαναστατικό, καταγώμενο εν μέρει από τον Μαρξισμό και εν μέρει από Ευρωπαϊκές Ιακωβίνικες παραδόσεις. Ο Μαρξισμός του Στάλιν καταγόταν κυρίως από τους Μαρξ, Ένγκελς και Λένιν. Ήταν οι μόνοι, σύμφωνα με τον van Ree, που πίστωσε ο Στάλιν ως πνευματικές επιρροές του. Ακόμα και εδώ όμως, ο Στάλιν έδινε ψηλότερο στάτους στον Μαρξ και στον Λένιν από ό,τι στον Ένγκελς, για τον οποίο ισχυρίστηκε πως ερμήνευσε λανθασμένα τον Μαρξ.(1) Αλλά ο van Ree αποκάλυψε, στο έργο του Στάλιν, τους στοχασμούς και άλλων μορφών του Μαρξισμού: των Γεωργιανών (Zhordaniia, Makharadze και Shaumian)· των Αυστρο-Μαρξιστών (Bauer και Renner)· και των Ρώσων (Μπογκντάνοφ, Πλεχάνοφ, Πρεομπαζένσκι, Μπουχάριν, και Τρότσκι). Νομίζω πως εδώ υπάρχει ένα ευρύτερο θέμα που ίσως έπρεπε να υπογραμμίσει περισσότερο το επιχείρημα του van Ree. Οι γραμμές συγγένειας πηγαίνουν από τους Μαρξ/Ένγκελς/Λένιν στον Στάλιν. Αλλά χρειάζεται μια συστηματική συζήτηση του Μπολσεβικισμού ως συστήματος πολιτικών ιδεών και πρακτικών. Ο Λενινισμός ήταν μόνο ένα παρακλάδι του Μπολσεβικισμού, και η σκέψη του Στάλιν πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο του ετερογενούς Μπολσεβίκικου πνευματικού σύμπαντος.  

Ο εθνικισμός του Στάλιν αναδύθηκε κατά τα χρόνια που πέρασε στην εξουσία. Τα πατριωτικά, εθνικιστικά στοιχεία στη σκέψη του Στάλιν ενσωματώθηκαν σταδιακά στη σκέψη του, συνυπάρχοντας άβολα με τα μαρξιστικά του ιδανικά. Ήταν οι εμπειρίες της ΕΣΣΔ κατά τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο που τον έπεισαν για τις δυνατότητες που είχε  η πατριωτική θεματική. Στα μεταπολεμικά χρόνια, ο Στάλιν πρότασσε το έθνος και την εθνική του κοινότητα ως την κύρια πηγή ελπίδας για την νίκη επί της μπουρζουαζίας. Η συμμαχία του σοσιαλισμού με τον πατριωτισμό ήταν ο καλύτερος τρόπος υπεράσπισης των συμφερόντων του έθνους.  

7 σχόλια:

  1. ο Στάλιν το πήγε ακόμα παραπέρα (σοσιαλισμός σε μία χώρα, -->Ρώσικος εθνικισμός)

    Ο Λοζούρντο αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο για το «σοσιαλισμό σε μια χώρα». Η επιχειρηματολογία φαίνεται να είναι ανάλογη. Χρησιμοποιεί μια ρήση τού Ροβεσπιέρου και Χέγκελ για να δείξει τη συνέχεια Στάλιν με την δυτική παράδοση. Το ενδιαφέρον είναι ότι η περίφημη και δυσνόητη φράση τού Μπαντιού («επανάσταση [σε έναν τόπο, εντοπιοποίηση] ή [αριστερίστικη] αποκάλυψη») [http://waltendegewalt.wordpress.com/2011/12/19/%ce%b4%cf%8d%ce%bf-%ce%b1-badiou-%ce%b9/] είναι παράφραση τής ρήσης τού Ροβεσπιέρου «la république ou plutôt conflagration universelle» στο πλαίσιο τής απόρριψης εκ μέρους τού τελευταίου τής θέσης τής «εξαγωγής» τής γαλλικής επανάστασης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Σημαντικότατη η ανάρτησή σας, καθώς υπό το πρίσμα σύζευξης του πατριωτισμού και του σοσιαλισμού "αποκαθίσταται" μια τέτοια ιδιαίτερη πολιτική προσωπικότητα του 20ού αι. χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι αποκρυπτογραφείται πλήρως...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Είναι ένα πολύ δύσβατο και πολύπλοκο πεδίο, και θα πάρει πολύ χρόνο να ολοκληρωθεί μια σωστή ιστοριογραφική επανεκτίμηση, καθώς κυριάρχησε σχεδόν απόλυτα η ψυχροπολεμική σκοπιμότητα αλλά και από τα εσωκομματικά και προσωπικά πάθη. Χρειάζεται νοητική ψυχρότητα για το αντικείμενο και προσκόλληση στα γεγονότα πέρα από τους χρωματισμούς των ιδεολογικών παθών, και νομίζω ότι οι αγγλοσάξωνες, όταν δεν υπηρετούν πολιτικά συμφέροντα, έχουν αυτό το ιδιαίτερα χρήσιμο επιστημονικά χαρακτηριστικό.

      Διαγραφή
  3. http://www.scribd.com/alexdelarz/d/84887032-yuri-zhukov

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Ενα θεμελιακό λάθος του κειμένου είναι πως χρησιμοποιεί την λέξη "εθνικισμός". Πιθανόν να είναι δύσκολο για κάποιον δυτικό ,διαπαιδαγωγημένο στην ιδέα του εθνικού κράτους, να καταλάβει την απαλαγμένη από κάθε είδους "εθνικισμό" ιδέα ενός πολυεθνικού πατριωτισμού με αρκετά βαθιές ρίζες στις μακρόχρονες αυτοκρατορίες της ανατολής.
    -Αφενός ο Στάλιν δεν ήταν ...Ρώσος, οπότε ο Σοβιετικός πατριωτισμός του, είχε μία πολύ διαφορετική βάση από αυτήν ενός δυτικού -έστω και επαναστάτη- εθνικιστή.
    -Αφεταίρου ξαναγίνεται και εδώ το ίδιο "λάθος" της δυτικής ιστοριογραφίας, όσον αφορά τον Ι.Β.Στάλιν. Δεν παίρνει υπόψην τις διατυπωμένες από τον ίδιο απόψεις του, καθώς προσπαθεί να τον ερμηνεύσει. Ετσι η διακυρηγμένη από τον Στάλιν αρχή πως το "εθνικό ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί, παρά σαν εφεδρεία του ταξικού" (ο μαρξισμός και το εθνικό ζήτημα), προσπερνιέται σαν μηδέποτε γενόμενη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αυτή είναι μια έλλογη αντίρρηση για την ορολογία, με την οποία συμφωνώ. Παρ' όλα αυτά, ο Rees διευκρινίζει αφενός ότι δεν πρόκειται για "συντηρητικό εθνικισμό" αλλά για "επαναστατικό πατριωτισμό" (εξού και ο τίτλος), και αφετέρου εμμένει ότι η οποιαδήποτε Ρώσικη επίδραση στη σκέψη του Στάλιν "έπρεπε να προσαρμόζεται στο Μαρξιστικό πλαίσιο." Ιδιαίτερη σημασία στην έρευνά του στην βιβλιοθήκη του Στάλιν έχει η ανακάλυψη ότι απουσιάζουν εντελώς βιβλία που θα παρέπεμπαν σε "μεγαλοΡωσικές", "Χριστιανο-Ορθόδοξες", κλπ παραδόσεις, και ότι είναι μια βιβλιοθήκη καθαρά Μαρξιστική.

      Διαγραφή
  5. και άλλο ένα χρήσιμο πιστεύω, σε σχέση με το άρθρο ανάγνωσμα: Αποσπάσματα από το "μαρξισμός και εθνικό ζήτημα" του Ι.Β.Στάλιν: ( http://www.scribd.com/doc/18325326/- )

    ΑπάντησηΔιαγραφή