Δευτέρα, 27 Φεβρουαρίου 2012

Ο λογικός πυρήνας

Κάτω από τη σκόνη και τον ορυμαγδό των καθημερινών κομματικών προστριβών και των προσωπικών αντεγκλήσεων, κάτω από τα πάθη και τα σκληρά λόγια, κάτω από την επιμονή της διαίρεσης παρά τις αφηρημένες εκκλήσεις για ενότητα, κρύβεται ακέραιος και ανέπαφος ο λογικός πυρήνας που έφερε και πάλι στην επιφάνεια της συνειδητής αντίληψης της ιστορίας το χάος της μετάβασης.

Ο λογικός αυτός πυρήνας, το πραγματικό επίδικο των ανταγωνισμών μέσα στη λεγόμενη "αριστερά", δεν είναι ούτε το "ευρώ ή δραχμή", ούτε το "Ελλάδα ή Ευρώπη", ούτε κανένα αφηρημένο και υπεκφεύγον "εμείς ή αυτοί".

Ο λογικός πυρήνας αφορά την εκ νέου ανάγκη απόφασης απέναντι στο ερώτημα: είναι ή όχι εφικτό για την εργατική τάξη να επιστρέψει στο προσκήνιο της ιστορίας, να αποτελέσει "κοσμοϊστορική" τάξη, να ηγηθεί της διαδικασίας του κοινωνικού μετασχηματισμού; 

Αυτοί που το πιστεύουν απορρίπτουν κάθε λογική πρώιμων "συμμαχιών" που είναι εξ ορισμού συμβόλαια υποταγής της εργατικής τάξης στην ιδεολογία και τις πολιτικές και διαρθρωτικές προτεραιότητες μιας "αναμορφωμένης" αστικής τάξης που θα έχει απεμπολήσει τις "ακρότητες"· υποταγής επίσης στο κράτος ως τελικό ορίζοντα της κοινωνικής ύπαρξης, που απλώς "εξευμενίζεται" από τις κοινωνικές πιέσεις και γίνεται ξανά "έλλογο" και προστατευτικό απέναντι στην κοινωνική πλειοψηφία.

Αυτοί που δεν το πιστεύουν, δηλαδή αυτοί που πιστεύουν ότι η "εργατική τάξη" ανήκει στο μαυσωλείο της ιστορίας και έχει τελεσίδικα ξεπεραστεί από αυτή, αναζητούν με κάθε τρόπο ακριβώς αυτές τις συμμαχίες που οι πρώτοι απορρίπτουν, εργάζονται για να πετύχουν "συναρθρώσεις" μεταξύ της εργατικής τάξης και των αστικών στρωμάτων, βλέπουν την αυτονόμηση του εργατικού αγώνα και των εργατικών αιτημάτων με όρους αυτοκαταστροφής, προσπαθούν να περισώσουν μια ενότητα που θα προστατεύσει αφενός την "διευρυμένου" χαρακτήρα αστική ηγεμονία και αφετέρου το κράτος και την πολιτικο-οικονομική "ομαλότητα" που απειλείται.

Οι πρώτοι πιστεύουν ότι η "τάξη καθαυτή" μπορεί υπό συνθήκες συνολικής οικονομικής κρίσης να ξαναδιεκδικήσει το δικαίωμα να γίνει επίσης "τάξη για τον εαυτό της."

Οι δεύτεροι πιστεύουν ότι είναι οριστικά ανέφικτο να ξαναγίνει η εργατική τάξη "τάξη για τον εαυτό της". Πιστεύουν ότι το καλύτερο στο οποίο μπορεί να ελπίζει είναι μια συμφέρουσα για την ίδια συμμαχία με τμήματα της μοναδικής τάξης που έχει απομείνει ως ιστορικός δράστης -- της αστικής, με όλες της τις φαινομενικά ατέρμονες εσωτερικές διαφοροποιήσεις και αποχρώσεις.

Αυτός, και κανένας άλλος, είναι ο πραγματικός λόγος της "διαίρεσης της αριστεράς." Κι επειδή είναι έλλογος λόγος διαίρεσης, επειδή δηλαδή δεν αφορά προσωπικά καπρίτσια, πείσματα, παρεξηγήσεις, κλπ, αλλά μια πραγματικά χασματική αντίληψη της ίδιας της ιστορίας ως διαδικασίας --για τους πρώτους η ιστορία δεν είναι μια γραμμική ευθεία όπου είναι αδύνατη η επανάληψη, για τους δεύτερους είναι-- το καθήκον της έλλογης σκέψης είναι να τον ταυτοποιήσει και όχι να τον συγκαλύψει, και κατόπιν, αφού τον έχει αναδείξει και επισημάνει τη σημασία του, να πάρει θέση με τη μία ή την άλλη πλευρά της διαίρεσης.

Κάτω απ' τον θόρυβο της καθημερινής τριβής και των συγκρούσεων, η λογική της ιστορίας εκδηλώνει τη θέλησή της να πραγματωθεί στη συνείδηση των ανθρώπων, να βρει τους δράστες και τους φορείς των συγκρούσεων μέσα απ' τις οποίες θα εκδιπλώσει το νόημά της -- το οποίο ξεφεύγει από όλους ανεξαιρέτως, αναπόφευκτα και δομικά. Δρούμε ιστορικά στον βαθμό που δρούμε ανθρώπινα. Δρούμε ανθρώπινα στον βαθμό που μπορούμε να δούμε ξεκάθαρα τα διακυβεύματα της δράσης μας (γιατί αλλιώς θα δρούσαμε σαν ζώα), δρούμε ανθρώπινα στον βαθμό που είμαστε τυφλοί για αυτά τα διακυβεύματα (γιατί αλλιώς θα δρούσαμε σαν Θεοί). Η ιστορική ή ανθρώπινη δράση (οι όροι είναι στην πραγματικότητα συνώνυμοι, γιατί μόνο για τους ανθρώπους έχει νόημα η "ιστορία", που είναι άνευ νοήματος για τα ζώα και τους Θεούς) είναι το αποτέλεσμα μιας αναπόδραστης διαλεκτικής της τυφλότητας και της ενόρασης. 

Κι αυτός είναι ένας θεμελιώδης λόγος, ο πιο θεμελιώδης λόγος, για τον οποίο δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει "επιστημονικός" σοσιαλισμός. Η λογική, που δεν είναι το ίδιο πράγμα με κάποια εξιδανικευμένα παντοδύναμη "επιστήμη", γνωρίζει πως είναι λογική, γνωρίζει τον εαυτό της ως λογική, επειδή γνωρίζει επίσης και τα όριά της, την τυφλότητα την οποία κουβαλά αναπόδραστα· κι επειδή, ταυτόχρονα, δεν εγκαταλείπεται σ' αυτή την τυφλότητα, επειδή μάχεται αιώνια ενάντια στην τυφλότητά της, και επειδή μέσα απ' τον ηρωισμό αυτής της μάχης εξασφαλίζει ό,τι μπορεί να λογιστεί ως "γνώση" για την ανθρωπότητα.

5 σχόλια:

  1. Υποκλίνομαι, ειδικά για τις τρεις τελευταίες παραγράφους. Απ' τα καλύτερα κείμενα που έχω διαβάσει εδώ και στο RD.

    maestro

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Παρότι θεωρώ το κείμενο εξαιρετικά ουσιώδες και εύστοχο, η τελευταία παράγραφος -σε αντίθεση με τον μαέστρο- με ξενίζει.
    Και όχι για τον νόημά της αλλά για την αρνητική θέση την οποία παίρνει απέναντι στον όρο "επιστήμη" και "επιστημονικός σοσιαλισμός".

    Αυτό γιατί κατά την αποψή μου δίνεις Αντώνη στον όρο επιστήμη μια μεταφυσική διάσταση που δεν της αρμόζει.
    Αφενός γραμματολογικά αλλά και εν τοις πράγμασι ο όρος επιστήμη είναι απείρως ευρύτερος απο τον όρο λογική. Η λογική -από τα χρόνια του Αριστοτέλη- είναι επιστήμη, αντίθετα η επιστήμη παρότι πάντοτε περιέχει τα πορίσματα της λογικής, δεν είναι όμως λογική.

    Επίσης δεν αντιλαμβάνομαι από πότε ο όρος επιστήμη είναι παντοδύναμος. Η οποιαδήποτε επιστήμη έχει εν σπέρματι την ποιότητα της αυτοαναίρεσής της. Δεν προκύπτει μη διαλεκτικά. Είναι αποτέλεσμα λογικών πορισμάτων τα οποία όμως στην παροδο του χρόνου μέσω της έρευνας και του στοχασμού (την εξερεύνηση της τυφλότητας αν θες) αναιρούνται προς χάριν της προόδου.
    Παντοδυναμία στην επιστήμη νομίζω πως βλέπουν οι άνθρωποι της 2ης κατηγορίας που ορίζεις, οι οποίοι βλέπουν την ιστορία γραμμικά. Αυτοί που βλέπουν παντοδύναμο τον καπιταλισμό είναι αυτοί που έβλεπαν παντοδύναμη τη φεουδαρχία, το Γεωκεντρικό μοντέλο, τη Νευτώνια φυσική και την Ευκλείδεια Γεωμετρία, μέχρι να τους διαψεύσει ένα νέο επιστημονικό πόρισμα.

    Ο όρος "επιστημονικός σοσιαλισμός" υπάρχει για να μας ξεχωρίζει από τον ουτοπικό σοσιαλισμό που δεν αντιλαμβάνεται νόμους κίνησης της ιστορίας και αντικειμενικότητες (μη αναγνωρίζοντας παράλληλα την αναγκαιότητα ύπαρξης επαναστατικού υποκειμένου). Για να μας διαχωρίζει από την κατα το δοκούν ερμηνεία της ιστορικής αλήθειας. Η ύπαρξη νόμων κίνησης της ιστορίας είναι διαλεκτικά συνυφασμένη με την μη γραμμικότητα αυτών των νόμων. Νομοτελής μεν η τάση της τάξης καθεαυτής να γίνει τάξη για τον εαυτό της όμως μη γραμμική αυτή η πορεία συνειδητοποίησης (εξ'ου και τα στραπάτσα της Κομμούνας και του σοσιαλισμού που γνωρίσαμε τον προηγούμενο αιώνα).

    Συντροφικά.
    Α.Κ.Κ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. @A.K.K: Σωστές και χρήσιμες παρατηρήσεις, όμως δεν έχουμε καμία διαφωνία επί της ουσίας. Είναι ακριβώς στον θετικισμό της χρήσης της φράσης "επιστημονικός" που αντιτίθεμαι, πλην όμως ο θετικισμός αυτός --σε αντιδιαστολή με μια διαλεκτική αντίληψη-- θα πρέπει να παραδεχτούμε πως επικράτησε τελικά εν πολλοίς και στο ίδιο το σοσιαλιστικό στρατόπεδο.

      Το έργο του Ένγκελς που καθιέρωσε δε τον όρο, αν και σωστό σε ό,τι αφορά την αντίστιξη του μαρξικού από τον ουτοπικό σοσιαλισμό, δεν χρησιμοποιεί τον όρο "επιστημονικός" με ένα αναπτυγμένο διαλεκτικό νόημα αλλά με ένα συρρικνωμένο πολεμικό.

      Τέλος, θέλω να τονίσω ότι είναι αναγκαίο να διαχωρίσουμε την αναζήτηση μιας "απόλυτης γνώσης" α λα Χέγκελ από το υποκείμενο που λέγεται "κόμμα" αλλά και από κάθε εμπειρικό ατομικό υποκείμενο. Το κατά πόσο η "απόλυτη γνώση" του Χέγκελ ήταν εφικτή για τον ίδιο τον Χέγκελ, το έδειξε άλλωστε ο Μαρξ στην Κριτική της φιλοσοφίας του δικαίου,

      Διαγραφή
  3. Συμφωνώ με το πνεύμα του κειμένου σου. Όντως η απάντηση στο ερώτημα που βρίσκεται στο πυρήνα της αντιπαράθεσης καθορίζει όχι μόνο πως δρούμε αλλά και ποιοι είμαστε. Έχω την εντύπωση όμως ότι η εισαγωγή αφηρημένων εκφράσεων όπως «ο λογικός πυρήνας» ή «η λογική της ιστορίας» αδυνατούν το κείμενο σου, το κάνουν «φιλοσοφοφανές» αντί να το ριζώνουν σε κάποια φιλοσοφική παράδοση. Κι αυτό επειδή οι όροι που χρησιμοποιείς, δοσμένοι εδώ χωρίς σημεία αναφοράς, δεν είναι αυτεξήγητοι. Αίφνης, ποια είναι αυτή «η λογική της ιστορίας» και πως «εκδηλώνει τη θέλησή της να πραγματωθεί στη συνείδηση των ανθρώπων»...

    Το κείμενο σου, κατά την γνώμη, θα ήταν ποιο δεμένο χωρίς τα φιλοσοφικά του διανθίσματα – (π.χ.) οι τρεις πρώτες παραγράφους δεν θα έχαναν τίποτε αν τις μορφοποιούσες κάπως έτσι (αν μου επιτρέψεις την παράφραση):

    «Κάτω από τη σκόνη και τον ορυμαγδό των σύγχρονων πολιτικών προστριβών και πίσω [...]από την επιμονή της διαίρεσης, παρά τις αφηρημένες εκκλήσεις για ενότητα, κρύβεται [...] το πραγματικό επίδικο, η ανάγκη απόφασης και η στάση απέναντι στο ερώτημα: είναι ή όχι εφικτή η υπέρβαση του καπιταλισμού και, στην πορεία αναγκαίων πολλαπλών μετασχηματισμών που αυτή η υπέρβαση προϋποθέτει, μπορεί η εργατική τάξη να παίζει πρωταγωνιστικό, και καθοριστικό ρόλο».

    Επίσης, η «αντίληψη της ίδιας της ιστορίας ως διαδικασίας», όπως το θέτεις, δεν αποτελεί ορισμό που να βοηθάει. Θεωρώ ότι η λέξη ιστορία εδώ υπονοεί το κοινωνικό γίγνεσθαι. Το πρόβλημα είναι ότι η οποιαδήποτε αναφορά σ’ αυτό, ή στην κοινωνική εξέλιξη, να το πούμε διαφορετικά, δεν μπορεί παρά να είναι αναφορά σε κάτι που ήδη έχει μετατραπεί σε παρελθόν και άρα πρόκειται πάντα για μια αφήγηση. Και έτσι μπαίνουμε στο χωράφι της Ιστορίας εννοούμενης τώρα ως συστηματοποιημένη καταγραφή ερμηνειών και εκτιμήσεων μιας διαχρονικής αλληλουχίας γεγονότων η οποία είναι τομή τέχνης και επιστήμης. Είναι τέχνη διότι κάθε ιστορία, για το ίδιο ακριβώς γεγονός, έχει τα εντελώς δικά της δακτυλικά αποτυπώματα και η μια δεν μοιάζει επ’ ουδενι με την άλλη. Είναι επιστήμη διότι δεν μπορείς να την γράψεις εάν δεν ερευνήσεις και η έρευνα χρειάζεται μεθοδολογία (δηλαδή πάλι δεν μπορούμε να αποδράσουμε απο την επιστήμη)...

    Δεν τάχτηκες βέβαια πουθενά κατά της επιστήμης. Απλά, η ρήση σου ότι «δεν μπορεί να υπάρξει "επιστημονικός" σοσιαλισμός» φαίνεται να απαξιεί την ρόλο της επιστήμης στην μορφοποίηση αυτού που θεωρούμε σοσιαλισμό και στο χτίσιμο του. Είμαι μαζί σου στην αντίθεση σου στον ποζιτιβισμό. Η μηχανική μεταφορά μεθόδων έρευνας απο τις θετικές στις ανθρωπιστικές-κοινωνικές επιστήμες έχει οδηγήσει στην παραγωγή ενός σωρού απο ανοησίες. Η εισαγωγή της φαινομενολογίας στην έρευνα ίσως να μετρίασε το κακό. Όμως, η διαστροφή του ειδώλου του κόσμου μέσα απο «επιστημονικά» φίλτρα συνεχίζεται, και μια έμπρακτα κριτική στάση σ’ αυτό απαιτεί μια νέα επιστημολογία.

    Θα σου θυμίσω την παρατήρηση του Μαρξ ότι «όλη η επιστήμη θα ήταν περιττή εάν η εξωτερική εμφάνιση των πραγμάτων και η ουσία τους συμπίπτανε». Κάτι που έχει αλλάξει απο την εποχή του Μαρξ μέχρι σημερα είναι ότι όσο το σύστημα παρακμάζει τόσο η επιστήμες, ιδιαίτερα οι κοινωνικές, μετατρέπονται σε απολογία του. Αυτό όμως δεν μειώνει την χρησιμότητα της επιστήμης: αν το ψέμα για τον καπιταλισμό έχει γίνει επιστήμη χωρίς επιστήμη ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να το αποκαλύψει. Αν για τους κομμουνιστές επιστήμη δεν μπορεί να είναι παρά η συστηματοποιημένη προσπάθεια αποκάλυψης της αλήθειας για το κόσμο που μας περιβάλει, σαν διαδικασία και σαν αποτέλεσμα, τότε η επιστήμη χρειάζεται τον σοσιαλισμό όσο κι ο σοσιαλισμός την επιστήμη. Δεν μπορεί να υπάρξει διαζύγιο μεταξύ των. Ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να σταθεί σαν κριτική του καπιταλισμού ούτε και να στηθεί σαν κοινωνικό σύστημα χωρίς να στηρίζει και να στηρίζεται στην επιστήμη. Αυτή είναι η πεμπτουσία της αναγκαιότητας του επιστημονικού (χωρίς εισαγωγικά) χαρακτήρα του.

    Συντροφικά

    Μιχάλης Γαλαντόμος

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. @ Μιχάλης Γαλαντόμος: Η σύντομη φύση του κειμένου δεν επιτρέπει την αναλυτική επέκταση που θα ήθελες. Δεν πρόκειται για επιστημονική εργασία αλλά για μια σύντομη τοποθέτηση που γράφτηκε σε λίγο χρόνο για πολύ πρακτικούς σκοπούς.

    Ωστόσο η χρήση φιλοσοφικών εννοιών όπως αυτές που ταυτοποιείς δεν είναι "διάνθισμα" ή "σάλτσα" αλλά αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι και μορφοποιώ το ζήτημα που πραγματεύομαι ο ίδιος. Προφανώς, το πλαίσιο αναφοράς των εννοιών αυτών είναι ο Χέγκελ της Επιστήμης της Λογικής και ο Μαρξ της Εισαγωγής στην Κριτική της Φιλοσοφίας του Δικαίου. Και η διαφορά ανάμεσα στον Χέγκελ της Επιστήμης και τον Χέγκελ της Φιλοσοφίας του Δικαίου που υποτίθεται πως απλώς "υλοποιεί" την θεωρητική μεθοδολογία του πρώτου βιβλίου, αλλά δεν κάνει καθόλου κάτι τέτοιο (το γιατί και το πώς προαπαιτούν αναλυτική συζήτηση που δεν είναι εφικτή αυτή τη στιγμή). Η φιλοσοφία του δικαίου αποτελεί παράδειγμα όχι μόνο της διαστρέβλωσης της Επιστήμης της λογικής, αλλά πιο σημαντικά, της διαστρεβλωσιμότητάς της (ας μου συγχωρεθεί ο άκομψος όρος), που χρειάζεται ιδιαίτερη περίσκεψη ως δυνατότητα που "ήδη πάντα" ενέχεται στο εγελιανό σύστημα.

    Για την έννοια της επιστήμης, τέλος: δεν υπάρχει κανένα κίνητρο "απαξίωσης" του όρου. Πριμοδοτώ τον όρο λογική έναντι του όρου επιστήμη για τους λόγους που ήδη εξήγησα: επειδή συνδέω τον πρώτο με την κριτική αναστοχαστικότητα για τα όρια της ενόρασης κατά το πέρασμα από τη θεωρία πίσω στην πράξη, αναστοχαστικότητα που είναι απολύτως απαραίτητη για την διαρκή ανανέωση των όρων περάσματος απ' τη θεωρία στην πράξη. Και επειδή συνδέω τον όρο "επιστήμη" με το "πάγωμα" αυτής της σχέσης θεωρίας-πράξης, την δομικά (και όχι απλά συγκυριακά) πρόωρη παγιοποίηση ΕΝΟΣ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΤΟΥ ΔΕΣΜΟΥ. Από την στιγμή που ο σοσιαλισμός δέχτηκε χωρίς κριτική αναστοχαστικότητα την "επιστημονικότητά" του, έγινε ευάλωτος σε μια ακαμψία που ενίσχυσε μάλλον παρά απέτρεψε την οπορτουνιστική στρέβλωση και τους κάθε λογής θεωρητικούς τσαρλατανισμούς (διαβάζω Νέγκρι τώρα και μου έχουν πέσει τα μαλλιά).

    Τούτο σε τίποτε δεν αντιβαίνει στην αναγκαιότητα μιας σοσιαλιστικής "αντι-επιστήμης" απέναντι στην κατ' ουσία αντι-επιστήμη του καπιταλισμού (που δεν βασίζεται σε καμία επιστήμη αν με τον όρο εννοούμε μια συνεκτική και συνεπή νοητική μεθοδολογία που εξασφαλίζει μια ολοκληρωμένη γνώση). Φτάνει αυτή η "αντι-επιστήμη" να έχει τους μηχανισμούς εκείνους του αυτο-ελέγχου που είναι απαραίτητοι για την αποφυγή τόσο της δογματικής απονέκρωσης όσο και της εκλεκτικιστικής αυθαιρεσίας, που είναι ατραποί, στην ουσία, εξίσου αντιεπιστημονικοί. Προφανώς, αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο, και θα θεωρούσα αφελή όποιον νομίζω ότι επιτυγχάνεται ποτέ τελεσίδικα ή χωρίς την δυνατότητα ανατροπής και διάλυσης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή