Παρασκευή, 10 Φεβρουαρίου 2012

Φεβρουάριος του 1844: Ο Καρλ Μαρξ ανακαλύπτει το προλεταριάτο

Ο Μαρξ πήρε σοβαρά την έννοια στον Χέγκελ [Φιλοσοφία του Δικαίου] μιας οικουμενικής τάξης, δηλαδή, μιας τάξης μέσα στην κοινωνία, της οποίας τα συμφέροντα να είναι ταυτόσημα με τα συμφέροντα της κοινωνίας ως συνόλου. Η δική του όμως εμπειρία με την πρωσική κυβέρνηση δεν μπορούσε να του επιτρέψει να αποδεχτεί την ταύτιση, εκ μέρους του Χέγκελ, της τάξης αυτής με την γραφειοκρατία. Στο πρώτο του πολιτικό γραπτό, το οποίο είχε ως στόχο ειδικά την κυβερνητική λογοκρισία, ο Μαρξ ασκούσε κριτική την πρωσική γραφειοκρατία ως όργανο, μέσα στο πολιτικό σώμα, το οποίο διεκδικεί πομπωδώς το μονοπώλιο επί της πολιτικής γνώσης ενώ λειτουργεί ως κάτι που βρίσκεται πάνω απ' τον νόμο, ανεύθυνα, μυστικά, και χωρίς να νοιάζεται για οποιαδήποτε αντικειμενικά κριτήρια συμπεριφοράς -- ένας ιεραρχικός φαύλος κύκλος μέσα στον οποίο γίνεται η προσπάθεια να τοποθετηθεί η παρανομία σε τόσο ψηλό επίπεδο ώστε να μην είναι πια ορατή. Οι ίδιες κατηγορίες επαναλαμβάνονται στην Κριτική [της Φιλοσοφίας του Δικαίου], σε χρονική φάση όπου ο Μαρξ είχε το πλεονέκτημα τόσο της ιστορικής μελέτης για την ανάπτυξη της πολιτικής γραφειοκρατίας όσο και της περαιτέρω προσωπικής εμπειρίας με τους λογοκριτές και την γραφειοκρατία γενικά. Η μακρά και σαρκαστική του κριτική καταδικάζει την γραφειοκρατία ως κλειστό οργανισμό, ως ένα είδος πολιτικής κοινωνίας [civil society] μέσα στο κράτος, το οποίο μεταμορφώνει τους οικουμενικούς στόχους του κράτους σε μια άλλη μορφή ατομικού συμφέροντος. Είναι [οι γραφειοκράτες] μια "ψευδο-οικουμενική" τάξη, της οποίας τα μέλη βλέπουν την λαϊκή ζωή περιφρονητικά, ως ύλη προς εκμετάλλευση για την αναζήτηση της δικής τους καριέρας. Ακόμα και ο Χέγκελ αναγκάζεται να αναγνωρίσει το πνεύμα της γραφειοκρατίας ως το πνεύμα της επιχειρηματικής ρουτίνας και τον ορίζοντα μιας περιορισμένης σφαίρας. 

Ο Μαρξ συνδυάζει την κριτική του εταιρισμού [corporation, βλ. Χέγκελ, Φιλοσοφία του Δικαίου, τμ. 250-256], με την κριτική της γραφειοκρατίας: ο εταιρισμός είναι το κοινωνικό ανάλογο της γραφειοκρατίας και η γραφειοκρατία το πολιτικό ανάλογο του εταιρισμού, καθώς είναι και οι δύο θεσμοποιημένες μορφές της ίδιας ακριβώς νοοτροπίας, η οποία υποστηρίζει την πρωταρχικότητα των ατομικών και ιδιωτικών συμφερόντων ως το μόνο γενικό συμφέρον. Έτσι, ο αστός και ο γραφειοκράτης μοιράζονται την ίδια νοοτροπία, η οποία υποστηρίζει, κόντρα στην έλλογη κοινωνική διαίσθηση, πως ο πόλεμος όλων εναντίον όλων είναι η φυσική κοινωνική κατάσταση του ανθρώπου. Ταυτόχρονα, η γραφειοκρατία και ο εταιρισμός εκπροσωπούν αντιτιθέμενες μορφές αυτής της ίδιας νοοτροπίας, και έτσι συνιστούν μια ειδική περίπτωση της θεσμοποίησης του δυϊσμού ανάμεσα στο κράτος και την πολιτική κοινωνία.

Έτσι, ο Μαρξ απορρίπτει τους ισχυρισμούς του Χέγκελ ότι η γραφειοκρατία αναπαριστά την ταύτιση του οικουμενικού συμφέροντος με το συμφέρον μιας ιδιαίτερης κοινωνικής τάξης: στην γραφειοκρατία, αυτή η ταύτιση είναι φαντασιακή και αντιφατική. Στην Κριτική, απομένει να φανεί κατά πόσο μπορεί να βρεθεί μια τάξη για την οποία η ταύτιση αυτή να μην είναι φαντασιακή· μια τάξη που τα συμφέροντά της να είναι ταυτόσημα με τα συμφέροντα της οικουμενικής, κοινωνικής φύσης του ανθρώπου· μια τάξη, συνεπώς, η οποία να μπορεί πραγματικά να μετασχηματίσει την υπάρχουσα κοινωνία σε κάτι που να αντικατοπτρίζει την κοινωνική φύση του ανθρώπου. Είναι ξεκάθαρη ένδειξη της ραγδαίας ταχύτητας με την οποία αναπτύσσεται η σκέψη του Μαρξ σ' αυτή την περίοδο το ότι μέχρι τον Φεβρουάριο του 1844 είναι σε θέση να ταυτοποιήσει το προλεταριάτο ως την τάξη μέσα στην σύγχρονη κοινωνία η οποία πληρεί τα κριτήρια της αυθεντικής οικουμενικής τάξης. Η άμεση περίσταση που χρειαζόταν για αυτό το θεωρητικό άλμα ήταν η συνάντησή του με την γαλλική εργατική τάξη στο Παρίσι, όπου είχε μετακομίσει λίγο μετά την ολοκλήρωση της Κριτικής· αλλά, για άλλη μια φορά, η νέα αυτή ανάπτυξη προοικονομείται από τα παλιότερα γραπτά του. Τον Οκτώβρη του 1842, στην εφημερίδα Rheinische Zeitung, είχε κάνει νύξη περί της ύπαρξης μιας τάξης η οποία δεν έχει τίποτε και απαιτεί μερίδιο στον πλούτο της μεσαίας τάξης -- γεγονός ήδη εμφανές στους δρόμους του Μάντσεστερ, του Παρισιού και της Λυόν. Και τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς και ξανά τον Ιανουάριο του 1843, στην ίδια εφημερίδα, είχε εκφράσει απογοήτευση για το γεγονός ότι οι εργάτες της περιοχής του Ρήνου συνιστούσαν ένα πτωχευμένο τμήμα της κοινωνίας το οποίο είχε ουσιαστικά αποκοπεί από την πολιτική συμμετοχή και απ' τα οικονομικά πλεονεκτήματα που θα μπορούσε να φέρει αυτή. Στις περιπτώσεις αυτές ο Μαρξ συναντούσε από πρώτο χέρι μια κατάσταση η οποία ήδη προσέλκυε το ενδιαφέρον των θεωρητικών της κοινωνίας, δηλαδή, την ύπαρξη ενός κοινωνικού στρώματος το οποίο ήταν ταυτόχρονα ουσιώδες για την οικονομική λειτουργία της σύγχρονης κοινωνίας και όμως αποκλειόταν από τα υλικά και πνευματικά της ευεργετήματα. Η γνωριμία του με τη βιβλιογραφία που αφιερώθηκε σ' αυτό το φαινόμενο και που ταυτοποίησε το στερημένο κοινωνικό στρώμα με το προλεταριάτο διαφαίνεται στην Κριτική, όταν ο Μαρξ κάνει λόγο για μια τάξη, χαρακτηριστική της σύγχρονης κοινωνίας, που χαρακτηρίζεται από την απουσία ιδιοκτησίας και την ανάγκη εργασίας. Η τάξη αυτή, σημειώνει, είναι λιγότερο τάξη της πολιτικής κοινωνίας και περισσότερη η βάση πάνω στην οποία επικάθονται και κινούνται οι σφαίρες της πολιτικής κοινωνίας. Όμως, στην Κριτική την ίδια, δεν εμφανίζεται ο όρος προλεταριάτο. Ούτε έχει συνδέσει ο Μαρξ την υπονοούμενη απαίτησή του για μια τάξη μέσα στην υπάρχουσα κοινωνία της οποίας τα συμφέροντα να είναι αληθινά οικουμενικά --μια τάξη της οποίας η κατάληψη εξουσίας να εξυπακούει κατάργηση της γραφειοκρατίας-- με την τάξη αυτή της οποίας το βασικό χαρακτηριστικό είναι η κοινωνικο-οικονομική στέρηση. Μέσα σε πέντε μήνες όμως, η σύνδεση γίνεται, και με αναμφισβήτητους μάλιστα όρους: η διάλυση της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων θα προέλθει από
τη δημιουργία μιας τάξης ριζικά αλυσσοδεμένης, μιας τάξης μέσα στην πολιτική κοινωνία που δεν ανήκει στην πολιτική κοινωνία, μιας τάξης που είναι η διάλυση όλων των τάξεων, μιας σφαίρας της κοινωνίας που έχει οικουμενικό χαρακτήρα εξαιτίας της οικουμενικότητας των μαρτυρίων της και του γεγονότος ότι δεν επιζητά κανένα συγκεκριμένο δικαίωμα, γιατί εναντίον της δεν διαπράττεται καμία συγκεκριμένη αδικία αλλά η καθαρή αδικία ως τέτοια·....μιας σφαίρας, τέλος, που δεν μπορεί να χειραφετηθεί χωρίς να χειραφετήσει τον εαυτό της από όλες τις άλλες σφαίρες της κοινωνίας, χειραφετώντας έτσι τις ίδιες· μια σφαίρα, με λίγα λόγια, που αποτελεί την απόλυτη απώλεια της ανθρωπότητας και που μπορεί να λυτρωθεί μέσα από την απόλυτη λύτρωση της ανθρωπότητας. Αυτή η διάλυση της κοινωνίας με την μορφή μιας επιμέρους τάξης είναι το προλεταριάτο.[1]
Η ικανότητα του προλεταριάτου να παίξει τον ιστορικό ρόλο μιας πραγματικά οικουμενικής τάξης πηγάζει από τον οικουμενικό χαρακτήρα της στέρησής του: ο αποκλεισμός του δεν είναι απλά αποκλεισμός από την σφαίρα της πολιτικής ζωής αλλά από αυτή της ίδιας της ανθρώπινης ζωής. Η ύπαρξή του είναι η άρνηση όλων των πλεονεκτημάτων της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής· τα συμφέροντά του, συνεπώς, συμπίπτουν με τα συμφέροντα της κοινωνικής φύσης του ανθρώπου. Τα κατοπινά γραπτά του Μαρξ επαναλαμβάνουν τον χαρακτηρισμό του προλεταριάτου με τέτοιους όρους. 

Αλλά ο Μαρξ δεν είδε το προλεταριάτο απλώς ως άρνηση όλων των ανθρώπινων αξιών· στην πραγματικότητα υποστήριξε πως έβλεπε στα πρόσωπα της γαλλικής εργατικής τάξης, και παρά την οικουμενική της στέρηση, τις θετικές ποιότητες που θα χαρακτήριζαν μια αληθινά ανθρώπινη κοινωνική ύπαρξη. Το προλεταριάτο επιδεικνύει αληθινή ανθρώπινη ευγένεια και μια επιθυμία για την συντροφιά των άλλων ανθρώπων ως μορφή του καλού αυτού καθαυτού, και όχι ως ένα απλό μέσο προς άλλα αγαθά. Εκεί, στο μέσω της φτώχειας, αναδύεται ως κοινωνικός δεσμός η φιλία αντί για την ανάγκη να χρησιμοποιείς τους άλλους. Έτσι, παραδόξως, οι θετικές αποδείξεις για την δυνατότητα της θεμελίωσης μιας κοινωνίας που είναι επαρκής ως προς τις απαιτήσεις της κοινωνικής, γενολογικής [species] φύσης του ανθρώπου, εμφανίζονται στην αρνητική κατάσταση του προλεταριάτου, δηλαδή, στην οικουμενική εκείνη στέρηση που είναι η βάση του ισχυρισμού του Μαρξ ότι το προλεταριάτο είναι η αληθινά οικουμενική τάξη. Η παρουσία τόσο των αρνητικών όσο και των θετικών όψεων του προλεταριάτου, όπως εμφανίστηκε στα μάτια του Μαρξ νωρίς το 1844 [2], είναι αυτό που τού επέτρεψε να αντικαταστήσει μ' αυτό την γραφειοκρατία του Χέγκελ, έτσι ώστε να επιτύχει αυτό που απαιτείται από την ίδια την εγελιανή έννοια ενός allgemeine Stand· δεδομένης της οικουμενικής του στέρησης αλλά και των ήδη προφανών του, θετικών και οικουμενικά σημαντικών χαρακτηριστικών, ο Μαρξ μπορεί να ταυτοποιήσει ενθουσιωδώς το προλεταριάτο ως την υλική δύναμη η οποία, φορτισμένη με την αστραπή της δικής του σκέψης, θα γίνει το μέσο επίτευξης της ενότητας και του πλήρους εξανθρωπισμού της κοινωνικής ζωής.

Σημειώσεις
[1] "Εισαγωγή. Συνεισφορά στην κριτική της 'Φιλοσοφίας του Δικαίου' του Χέγκελ." Γράφτηκε μεταξύ Σεπτέμβρη 1843-Γενάρη 1844. Αρχικά, θα ήταν η εισαγωγή σε μια αναθεωρημένη μορφή της Κριτικής της 'Φιλοσοφίας του Δικαίου' του Χέγκελ. Το έργο δεν δημοσιεύτηκε ποτέ κατά τη διάρκεια της ζωής του Καρλ Μαρξ.
[2] Τον Φεβρουάριο του 1844, ο Καρλ Μαρξ ήταν λίγο λιγότερο από 26 ετών. Φέτος, συμπληρώνονται 168 χρόνια από την πρώτη του ανακήρυξη του προλεταριάτου ως οικουμενικής τάξης. Η μετάφραση αφιερώνεται στον Γιώργο Σιφωνιό και τους 400, για τις 103 μέρες απεργίας. 
Joseph O' Malley, Εισαγωγή στο Καρλ Μαρξ, Κριτική της 'Φιλοσοφίας του Δικαίου' του Χέγκελ. Cambridge University Press, 1970.
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου