Τετάρτη, 4 Ιανουαρίου 2012

Το χαλυβουργικό μανιφέστο. #1

Εισαγωγή

Στην διάρκεια εκδίπλωσης στις ΗΠΑ του λεγόμενου Occupy Wall Street Movement, διάφορα αμερικανικά ΜΜΕ έθεσαν το ερώτημα της πιο "iconic" φωτογραφίας από τη ζωή του κινήματος (η Washington Post παρέθεσε μια φωτογραφία ως την πιθανόν πιο "iconic",  το περιοδικό Wired έδωσε μια άλλη ως υποψήφια, κοκ). Ανάλογες ήταν και οι περιστάσεις στα ελληνικά και ευρωπαϊκά ΜΜΕ σε ό,τι αφορούσε τις συγκεντρώσεις έξω από το Σύνταγμα.

Αφήσαμε τη λέξη "iconic" αμετάφραστη για λόγους όχι μεταφραστικούς αλλά θεωρητικούς. Κάποιος ή κάποια με περιορισμένη γνώση της αγγλικής θα έμπαινε στον πειρασμό να την μεταφράσει αναγάγοντάς την πίσω στην προφανή ελληνική της ρίζα, αλλά τότε θα κατέληγε με μια μάλλον παράδοξη ταυτολογία: η "iconic image" ως "εικονική εικόνα." Προφανώς, η ταυτολογία θα συσκότιζε το νόημα της φράσης. Μια σαφώς καλύτερη μετάφραση θα ήταν "αντιπροσωπευτική εικόνα", μιας και το "iconic" δε δηλώνει το φυσικό χαρακτήρα μιας αναπαράστασης, αλλά ένα ποιοτικό χαρακτηριστικό για αυτή (για αυτό και είναι επίθετο). Τι ποιοτικό χαρακτηριστικό έχουν οι φωτογραφικές εικόνες που προέβαλλαν οι Washington Times, το Wired, κλπ; Ότι είναι "αντιπροσωπευτικές", ότι αποτελούν, τρόπον τινά, την πεμπτουσία ενός συμβάντος. Αλλά τότε --κι εδώ αρχίζουμε να αφήνουμε πίσω μας τη μετάφραση-- ποιού ακριβώς πράγματος είναι αντιπροσωπευτικές; Προφανώς, δεν είναι "στατιστικά" αντιπροσωπευτικές, δεν αντιπροσωπεύουν έναν μέσο όρο· αντίθετα, οι "iconic" φωτογραφίες είναι χαρακτηριστικά, εξαιρετικά, δραματικές. Αν αντιπροσωπεύουν λοιπόν κάτι, αν κάτι είναι αντιπροσωπευτικό σ' αυτές, αυτό δεν είναι παρά ο εξαιρετικός χαρακτήρας που, υποτίθεται, αντικατοπτρίζει και την ουσία του ευρύτερου συμβάντος, το "πνεύμα" του.

Αυτό λοιπόν που περιβάλλει τον λόγο περί "iconic images" είναι δύο διαφορετικές κατασκευές της έννοιας της ανα-παράστασης: πρώτον, η οπτική αναπαραγωγή ως τεχνική και πράξη, τεχνολογικά διαμεσολαβημένη στην περίπτωση της φωτογραφίας ή της τηλεοπτικής εικόνας ("image")· και δεύτερον, η εκπροσώπηση ή αντιπροσώπευση μιας ουσίας ή ενός πνεύματος που εμφιλοχωρεί μέσα στο αναπαραστώμενο, η διακόμιση, μέσα από την εικόνα, μιας παρουσίας ("iconic").

Νομίζω ότι θα έβρισκε ελάχιστους διαφωνούντες η πρόταση ότι στην περίπτωση της απεργίας στην Χαλυβουργική δεν υπάρχουν "iconic images." Όχι επειδή τα ΜΜΕ αγνόησαν την απεργία αυτή. Αυτό δεν έχει ολοκληρωτικά επιβάλλει από μόνο του μια λογική της λογοκριτικής εξάλειψης της εικόνας. Δεν είναι ότι δεν γίνεται προσπάθεια να μεταφερθεί μια εικόνα της απεργίας, όπως έγινε για παράδειγμα στο φωτογραφικό αφιέρωμα που αναδημοσίευσα εδώ. Είναι ότι η προσπάθεια αυτή δεν γεννά τίποτε που να μπορεί να χαρακτηριστεί "iconic". Αναλογιστείτε τις συγκεκριμένες φωτογραφίες: μια τετριμμένη  εικόνα της άδειας εισόδου ενός εργοστασίου· δυο εξίσου αδιάφορες εικόνες από την διαδικασία της παραγωγής· ένας εργάτης που κάθεται μπροστά από τεράστιες κουβαρίστρες χάλυβα· λίγες δεκάδες άνθρωποι συγκεντρωμένοι· ένας συνδικαλιστής μιλάει στο μικρόφωνο· οι εργάτες ψηφίζουν δια ανάτασης χειρός· περισσότερες ολιγάνθρωπες, τις περισσότερες φορές, συγκεντρώσεις, μερικά πανό με συνθήματα απαιτήσεων ή συμπαράστασης, βαρέλια που ζεσταίνουν τους ανθρώπους γύρω. Μια φτωχή σε δραματικές εντάσεις, σχεδόν αδιάφορη, συναισθηματικά αλυτρωτική εικόνα.

Όση "τέχνη", απ' την άλλη, κι αν έβαλαν οι συντελεστές του (για μένα εξαιρετικού) ντοκυμαντέρ της Ελληνοφρένειας σε ό,τι αφορά γωνίες λήψης, οπτικό και ηχητικό μοντάζ και φωτισμό στο σύντομο "Μέρες απεργίας", το αποτέλεσμα δεν διαφοροποιείται από αυτή την παράξενα αποδραματοποιημένη, στερημένη εικονογραφία, αυτή την αδόκητη έκθλιψη της ιδέας ότι υπάρχει "αντιπροσωπευτικότητα" στην οπτική αναπαράσταση: υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν ή διαδηλώνουν, υπάρχουν πλάνα τους παράξενα μοναχικά, όπως αυτό του ακτιβιστή να κάθεται μόνος του στα Προπύλαια, ή του απολυμένου που βγαίνει απ' τη σκηνή του στην αρχή, κι αυτό είναι όλο. 

Τι συμβαίνει με την Χαλυβουργία; Γιατί, αφήνοντας παράμερα την διαφανή ως προς τα κίνητρά της και άρα εύκολα εξηγήσιμη περιφρόνηση των ΜΜΕ στην προοπτική κάλυψής της, εξαιρείται αυτό που συμβαίνει τόσο παράδοξα από τη λογική της εικονικότητας που υποτίθεται ότι αποτελεί το απόλυτο χαρακτηριστικό της "μετανεωτερικής" εποχής (Debord, Baudrillard, κα);

Bertolt Brecht, όπως παρατίθεται στο Alexander Kluge, "Ο κινηματογράφος και η δημόσια σφαίρα" (ή στο Benjamin, "Το έργο τέχνης στην εποχή της μηχανικής αναπαραγωγής"):
Όλο και λιγότερο μπορεί η απλή αντανάκλαση της πραγματικότητας να μάς αποκαλύψει οτιδήποτε για την πραγματικότητα. Μια φωτογραφία των εργοστασίων της Krupp ή της AEG δεν μάς λέει σχεδόν τίποτα για αυτούς τους θεσμικούς χώρους.
Alain Badiou, "Το εργοστάσιο ως συμβαντικός τόπος":
Κάθε μέλος τής κοινωνίας των ιδιωτών παρουσιάζεται, διότι η παρουσίαση αποτελεί καθοριστικό γνώρισµα τής κοινωνικότητας. Αλλά το εργοστάσιο διαχωρίζεται και διακρίνεται από την κοινωνία μέσω περιφράξεων, φυλάκων ασφαλείας, ιεραρχιών, χρονοδιαγραμμάτων εργασίας, δομών εκμηχανοποίησης. Αυτό οφείλεται στο ότι η παραγωγικότητα ως ρυθμιστικός κανόνας τού εργοστασίου διαστέλλεται απόλυτα από την εν γένει κοινωνική παρουσίαση. Η ομοιότητα μεταξύ τού συστήματος βιομηχανικής παραγωγής και τής στρατιωτικής οργάνωσης έχει προ πολλού επισημανθεί. Η βαθύτερη αιτία για αυτό πρέπει να αναζητηθεί στο ότι και στις δύο περιπτώσεις η παρουσίαση ακυρώνεται μέσω τής απλής καταμέτρησης υποκαταστήσιμων μονοσυνόλων. Το ότι ο στρατιώτης είναι πάντοτε αφανής οφείλεται στο ότι έχει καταταγεί στην υπηρεσία τού θανάτου. Ομοίως, η κατάταξη προσωπικού σε βιομηχανικές θέσεις εργασίας συνεπάγεται την κατάταξή τους σε καθεστώς μη παρουσίασης. Από την σκοπιά τού εργοστασίου, ο εργάτης παραμένει εξίσου αφανής.
Θα συνεχίσουμε, τόσο για αυτά τα αποσπάσματα, όσο και για άλλα, εξίσου κρίσιμα για την κατανόηση αυτού που συμβαίνει, σε επόμενη ανάρτηση.

7 σχόλια:

  1. Aντώνη, πέρα από τα σωστά σχόλια που κάνεις, οφείλουμε να επισημάνουμε πως η απουσία iconic εικόνων από την απεργία των χαλυβουργών οφείλεται και στο γεγονός πως δεν υφίσταται και δεν έχει κατασκευαστεί ψυχική διασύνδεση του γενικού (δαιφημιστικού) κοινού με τους χαλυβουργούς. Η αποτελεσματικότητα της εικόνας εξαρτάται από το κατά πόσο υπάρχει μία στοιχειώδης ταύτιση ανάμεσα στο εικονιζόμενο και σε αυτούς που απευθύνεται. Ή κατά πόσο μπορέι να δημιουργήσει η ίδια η εικόνα αυτή την ταύτιση. Στη περίπτωση των χαλυβουργών, εν αντιθέσει με εκείνη των αγανακτισμένων, αυτή η τάυτιση και άρα η ψυχική διασύνδεση του γενικού κοινού με τους εργάτες εκλίπει: η εργατική ταυτότητα, πόσο μάλλον η βιομηχανική εργατική ταυτότητα έχει αποδιαρθρωθεί πλήρως τα τελευταία χρόνια και έχει απωθηθεί κάτω από μία σειρά άλλες ιδιότητες (του πολίτη, καταναλωτή, Έλληνα κλπ), ακόμη και στους ίδιους τους εργάτες. Τέλος, η εξαφάνιση της απεργίας από τα αστικά μήντια αποσκοπεί (και απορρέει) σε αυτό ακριβώς, την αποφυγή δηλαδή ταύτισης και ενσυναίσθησης των χαλυβουργών με πλατύτερα λαϊκά στρώματα. Αυτή δυστυχώς είναι μια πραγματικότητα που οφείλει να αναγνωρίσει η ταξική αριστερά και να μη θεωρεί δεδομένη την ύπαρξη ταξικής συνείδησης ή την ανάδυση της ως φυσικό επακόλουθο των οικονομικών αγώνων...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. @Smirnoff: Κατανοητό, αλλά ήθελα να το αναπτύξω από αρκετά διαφορετική οπτική γωνία. Θα ήθελα να μιλήσω για δομικά εμπόδια στην ορατότητα της απεργίας και όχι υποκειμενικού χαρακτήρα εμπόδια. Ελπίζω αυτά που θα πω --και είναι αρκετά-- να έχουν ένα δικό τους ενδιαφέρον.
    @Νοσφεράτος: Ευχαριστώ για την αναδημοσίευση, όπως γράφω θα συνεχιστεί γιατί είναι αρκετά τα ζητούμενα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Στην αναδημοισευση αυτου του ραθρου εβαλα και το πιο πανω σχολιο 2 του Smirnoff που θεωρησα σημαντικο. Ελπίζω να επιτρεπει ..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. @Aντώνης

    Μπορεί να διαχωριστεί το δομικό από το καθολικά ή έστω πλειοψηφικά υποκειμενικό, στην περίπτωση των κοινωνικών φαινομένων;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Ίσως υπάρχει ένα δομικό που επικαθορίζει το υποκειμενικό με διαφορετικό τρόπο. Αυτό θέλω να διερευνήσω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. @Νοσφεράτος
    κανένα πρόβλημα.

    Δύο ακόμη παρατηρήσεις. Το "θεαματικό" έχει ως ένα βαθμό τους δικούς του κανόνες λειτουργίας, (οι οποίοι βέβαια δεν είναι ποτέ ανεξάρτητοι από το γενικότερο κοινωνικό πλαίσο) με την έννοια πως υπάγεται στην αναγκαιότητα παραγωγής πρρωτογενών εντυπώσεων και συναισθημάτων. Είναι μία κατεξοχήν επιτελεστική (με την ιδιαίτερη έννοια πως το μέσο είναι το μήνυμα) μορφή επικοινωνίας. Από αυτή την άποψη μπορεί να εξηγηθεί η εστίαση σε εικόνες έντονης συναισθηματικής έντασης, όπως η ηλικιωμένη γυναίκα που τη σέρνουν οι αστυνομικοί ή ο χημικός ψεκασμός των καθισμένων διαηλωτών από το OWS που ανήρτησες. Οι απεργοί χαλυβουργοί, εκτός των άλλων, δεν προσφέρονται για εικόνες με τόσο πλούσιο συμβολισμό...

    Η δεύτερη παρατήρηση έχει να κάνει με το κατά πόσο κάποιος εργάτης που βλέπει και ενημερώνεται για την απεργία των χαλυβουργών μπορεί να ταυτιστεί μαζί τους. Το κατά πόσο δηλαδή η κάθε επαγγελματική ομάδα αναγνωρίζει στους αγώνες των άλλων επεγγελματικών ομάδων, κάτι από τον εαυτό της. Εδώ τα πράγματα δεν είναι τόσο ευχάριστα καθώς ο ανταγωνισμός που καλλιεργεί η κυρίαρχη ιδεολογία ανάμεσα στις διαφορετικές επαγγελματικές ομάδες των υποτελών τάξεων καθώς και το γεγονός πως δεν υπάρχει τίποτα στην ίδια της οικονομική πραγματικότητα των διαφορετικών μερίδων της εργατικής τάξης που να τους ενοποιεί εγγενώς σε ενιαίο σύνολο με κοινά στοιχεία συνείδησης, (μπορούμε αντίθετα να δούμε πως η ίδια η "οικονομική" πραγματικότητα φέρνει αντιμέτωπες τη μία μερίδα εργατών με τις άλλες σε πολλαπλά επίπεδα) αποτρέπει την ανάδυση μίας συλλογικής συνείδησης και κουλτούρας στους κόλπους της εργατικής τάξης. Το αποτέλεσμα είναι πολλές φορές οι εργάτες μίας επαγγελματικής ομάδας να αντιμετωπίζουν με αδιαφορία ή και ανταγωνιστικά τους αγώνες των εργατών άλλων επαγγελματικών κατηγοριών, ώστεοι αντιστάσεις να παραμένουν κατακερματισμένες.

    Αντίθετα, σε αγώνες όπως αυτών των αγανακτισμένων ή του OWS, όπου η ταυτότητα του κινητοποιόύμενου είναι αυτή του πολίτη, του αγνακτισμένου, του 99%, ταυτότητες στις οποίες αναγνωρίζει τον εαυτό της η συντριπτική πλειοψηφία των υποτελών στρωμάτων, η προσχώρηση και η ταύτιση είναι πολύ πιο εύκολες. Το πρόβλημα βέβαια είναι πως αυτές οι ταυτότητες είναι καθολικές μόνο πλασματικά, ως αποτέλεσμα ιδεολογικής και φετιχιστικής μυστικοποίησης μίας πραγματικότητας εκμετάλλευσης, ανισότητας και ανταγωνιστικών συμφερόντων...

    ΑπάντησηΔιαγραφή