Τρίτη, 20 Δεκεμβρίου 2011

Περί αλτρουϊσμού

Είναι ενδεικτικό της σταθερής κατάπτωσης της βασικής αυτοεκτίμησης της ανθρωπότητας κάτω απ' τον καπιταλισμό ότι σήμερα είναι πιθανότερο να αντιμετωπίσει κάποιος την καχυποψία των συνανθρώπων του επειδή δηλώνει υποστηρικτής της χειραφέτησής τους παρά επειδή τους καταστέλλει, τους κλέβει και τους εκμεταλλεύεται. Πολλοί ρωτούν τους κομμουνιστές "και γιατί θέλετε δηλαδή να χειραφετήσετε την ανθρωπότητα;"· πολλοί λιγότεροι σκέφτονται να ρωτήσουν τους καπιταλιστές "και γιατί δεν σας αρκεί να ζείτε αλλά πρέπει να κλέβετε τη ζωή των άλλων για να ζήσετε;"

Όμως μια απ' τις ανεξίτηλες κληρονομιές του Νίτσε στην δυτική σκέψη ήταν χωρίς αμφιβολία η καχυποψία για κάθε ηθική η οποία βασίζεται στην πρόδηλη άρνηση του εαυτού ή την "αυτοθυσία", και για να είμαστε δίκαιοι, αυτό δεν είναι ούτε αναγκαστικά ασύμβατο με τον Μαρξισμό ούτε κακό. Ο Μαρξισμός δεν εξαρτάται, όπως αναμφίβολα εξαρτάται ο Χριστιανισμός, από μια αποδοχή της αυτοθυσίας και της ταπείνωσης του εαυτού ως δογματικής βάσης. Στην πραγματικότητα, σε κανένα από τα κλασικά έργα της μαρξιστικής παράδοσης δεν τίθεται καν το ερώτημα "γιατί κάνω αυτό που κάνω;" σε προσωπική βάση. Ο Μαρξισμός παρέμεινε αρκετά παιδί του διαφωτισμού (και του αντιθρησκευτικού του πνεύματος) για να μπορεί να πει "γιατί αυτό είναι το λογικό" σε απάντηση σ' αυτό το ερώτημα. Στην άλλη του απάντηση, αυτή που είδε στην ανθρώπινη χειραφέτηση μια ιστορική αναγκαιότητα, μια απαραίτητη δυνατότητα που δημιουργεί η ίδια η ανάπτυξη και εκδίπλωση της ανθρώπινης ιστορίας, πρέπει να παραδεχτώ ότι δίνω ελάχιστη βαρύτητα· δεν πιστεύω ούτε στο αναπόφευκτο της "προόδου" ούτε σε κάποια ιστορική τελεολογία, οιουδήποτε τύπου. 

Τον έλλογο όμως χαρακτήρα της Μαρξιστικής οπτικής θα ήθελα να τον κρατήσω και να τον υπερασπιστώ. Και θα ήθελα να το κάνω κόντρα σε κάθε Χριστιανική ή κρυφοχριστιανική ιδέα της αυτοθυσίας και του αλτρουϊσμού. Όχι, δεν θέλω να θυσιάσω τίποτε που να θεωρώ πολύτιμο για μένα στον βωμό του σοσιαλισμού· αλλά συμβαίνει επίσης να μην θεωρώ τα χρήματα, τις κτήσεις και τα συσσωρευμένα υλικά αγαθά, την φήμη και την έγκριση των άλλων ιδιαίτερα πολύτιμα πράγματα για έναν άνθρωπο. Νομίζω ότι η σχέση με την αλήθεια είναι μάλλον ένα πολύτιμο πράγμα για έναν άνθρωπο. Και νομίζω ότι αυτή η σχέση είναι επώδυνη και αξίζει θυσίες γιατί ένας άνθρωπος που ζει ενσυνείδητα στο ψεύδος δεν ζει για μένα πραγματικά.

Συνεπώς, ο κομμουνισμός δεν είναι για μένα ούτε μια ιδέα που εξυψώνει φετιχιστικά την αυτοθυσία, ούτε μια μορφή αλτρουϊσμού: είναι πολύ απλά η επιθυμία για αλήθεια, και η αλήθεια αυτή --για αυτό είμαι απόλυτα πεπεισμένος-- δεν έχει απολύτως τίποτε να κάνει με την κολακεία και την θωπεία του ανθρώπινου εγώ, δεν έχει τίποτε να κάνει με την κτήση, δεν έχει τίποτε να κάνει με την διατήρηση ή ενίσχυση της εικόνας μας προς τους άλλους. Έχει να κάνει με μια αναμέτρηση με το ατέρμονο, με το θάρρος απέναντι στην ακαθοριστία του πεπρωμένου του είδους, που περιφρονεί κάθε ατιμωτικό για τον άνθρωπο συμβιβασμό με την απλή επιβίωση, περιφρονεί την βλακώδη συσσώρευση πραγμάτων ή την ακόμα πιο βλακώδη ηδονή της ισχύος απέναντι στον άλλο. Η κοινωνική δικαιοσύνη για μένα είναι προϋπόθεση πρώτα από όλα μιας ελευθερίας από, και αυτό απ' το οποίο απελευθερώνει είναι η προϊστορία, όλα εκείνα τα πράγματα τα οποία εξαναγκαζόμαστε να κάνουμε και να είμαστε για να μπορέσουμε απλά να επιβιώσουμε, σαν την τελευταία σαύρα ή αρουραίο (που όμως αποδεικνύεται αλτρουστικότερος ημών! Ίσως να είναι καιρός για επανεξέταση αυτής της ανέξοδης και αστόχαστης ρητορικής περιφρόνησης του ζώου). 

Και ελπίζει κανείς, όπως ήλπιζε ο Μαρξ των Φιλοσοφικών και Οικονομικών Χειρογράφων, ότι σ' αυτή την απελευθέρωση από, ίσως να βρίσκονται οι σπόροι για μια ελευθερία για, όπου το περιεχόμενο της ελευθερίας να μπορεί να καθοριστεί σε μια διαφορετική βάση, με δεδομένη την ευκταία εκλογίκευση και απάλυνση των πιέσεων της ανάγκης, και ίσως πιο σημαντικά, την απόλυτη εξίσωση όλων στην υλική βάση. Γιατί --έτσι τουλάχιστον νομίζω εγώ-- τότε μόνο θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε τον εαυτό μας ως ατομικότητες, όταν όλα τα υλικά και εξωγενή στοιχεία που μας διαφοροποιούν και μας διαχωρίζουν απ' τους άλλους έχουν εξαλειφθεί, όταν λοιπόν η διαφορετικότητα δεν θα μπορεί πια να αποτελεί μια επιδερμική και επιφανειακή διάσταση, όταν θα κληθούμε να είμαστε κάτι χωρίς να μπορούμε να βρούμε καμία αγκίστρωση, άλλοθι ή παρηγοριά στο ότι υπάρχουν πολλοί άλλοι που δεν είναι, και δεν είχαν την ευκαιρία να είναι, τίποτα.

Όχι λοιπόν, για μένα ο κομμουνισμός δεν είναι θέμα αλτρουϊσμού, εκτός αν στην λατινική ρίζα αυτής της λέξης κάποιος αποκαταστήσει την ιδέα μιας επιθυμίας για συνάντηση με τον εαυτό μας ως άλλο [alter] από τον δεδομένο απ' τις περιστάσεις και τα πράγματα (και ψευδώς ιδωμένο ως "αυτοφυή")· με τον εαυτό μας ως σωτηριολογικά --αν επιτρέπεται η κατάχρηση θρησκευτικών όρων έστω και την ύστατη στιγμή-- αλλοτριωμένο.

13 σχόλια:

  1. Μπορείς να εμβαθύνεις λίγο περισσότερο σ'αυτό το κομμάτι;

    "Η κοινωνική δικαιοσύνη για μένα είναι προϋπόθεση πρώτα από όλα μιας ελευθερίας από, και αυτό απ' το οποίο απελευθερώνει είναι η προϊστορία, όλα εκείνα τα πράγματα τα οποία εξαναγκαζόμαστε να κάνουμε και να είμαστε για να μπορέσουμε απλά να επιβιώσουμε, σαν την τελευταία σαύρα ή αρουραίο."

    Ποια χαρακτηριστικά του ανθρώπου στον καπιταλισμό - για την ακρίβεια, του καπιταλιστή - είναι αυτά τα οποία πηγάζουν από την ανάγκη για επιβίωση και ποια όχι; Νομίζω ότι ακόμα και αν η ανάγκη για απλή επιβίωση ικανοποιηθεί πλήρως και ισότιμα, η ανάγκη για επιβολή π.χ. ή για συσσώρευση πραγμάτων θα υπάρχει σε αυτούς που την έχουν ήδη, καθώς είναι ασύνδετη από οποιοδήποτε ένστικτο αυτοσυντήρησης.

    Νομίζω ότι ο κομμουνισμός θα είναι πάντα μια διαρκής πάλη μεταξύ της κομμουνιστικής κοινωνίας και μεμονωμένων εγωιστικών ατόμων ή τάξεων, τα οποία πάντα θα εμφανίζονται με πάνω-κάτω ίδια συχνότητα στην πορεία της ιστορίας - απλά γιατί δεν υπάρχει κανένας λόγος να μη συμβαίνει αυτό.

    Παρεμπιπτόντως, δεν πιστεύω ότι ο πληθυσμός του χιλιοταλαιπωρημένου πλανήτη είναι δυνατόν ποτέ να λύσει το πρόβλημα επιβίωσής του, έστω και σε συνθήκες παγκόσμιου κομμουνισμού. Όχι μόνο δεν είναι δυνατό, αλλά δεν έχει καν σημασία. Η κοινωνική δικαιοσύνη δεν αποκλείει τη συλλογική, συνεχή προσπάθεια για επιβίωση και είναι παραπλανητικό (σε βαθμό χαϊδέματος αυτιών) να τη μεταθέτουμε για όταν θα υπάρχει αφθονία.

    Θα ήθελα πολύ να ακούσω τα σχόλιά σου πάνω στα παραπάνω, ίσως να μη κατάλαβα καλά κάποια από αυτά που γράφεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. "Ποια χαρακτηριστικά του ανθρώπου στον καπιταλισμό - για την ακρίβεια, του καπιταλιστή - είναι αυτά τα οποία πηγάζουν από την ανάγκη για επιβίωση και ποια όχι; Νομίζω ότι ακόμα και αν η ανάγκη για απλή επιβίωση ικανοποιηθεί πλήρως και ισότιμα, η ανάγκη για επιβολή π.χ. ή για συσσώρευση πραγμάτων θα υπάρχει σε αυτούς που την έχουν ήδη, καθώς είναι ασύνδετη από οποιοδήποτε ένστικτο αυτοσυντήρησης."

    Νομίζω πως ο Χομπς του Λεβιάθαν ή ο Μακιαβέλι του Πρίγκηπα δεν θα έβρισκε λόγο να συμφωνήσει μ' αυτό, μιας και οι δύο συνδέεουν την κυριαρχία με την επιβίωση σε φυσικό επίπεδο: ο πρώτος διότι χωρίς τον κυρίαρχο και την αλλοτρίωση εξουσίας στο πρόσωπό του ο άνθρωπος είναι ικανός να σφαχτεί για το παραμικρό, και ο δεύτερος γιατί χωρίς την έμπρακτη νομή της κυριαρχίας είσαι διαρκώς έκθετος σε κινδύνους. Για περισσότερα για καπιταλισμό και δόγμα της "επιβίωσης πάνω απ' όλα" δες Αντόρνο και Χορκχάιμερ, Διαλεκτική του διαφωτισμού.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Νομίζω ότι ο κομμουνισμός θα είναι πάντα μια διαρκής πάλη μεταξύ της κομμουνιστικής κοινωνίας και μεμονωμένων εγωιστικών ατόμων ή τάξεων, τα οποία πάντα θα εμφανίζονται με πάνω-κάτω ίδια συχνότητα στην πορεία της ιστορίας - απλά γιατί δεν υπάρχει κανένας λόγος να μη συμβαίνει αυτό.

    Δεν διαφωνεί κανείς μ' αυτό στο επίπεδο της βραχυπρόθεσμης οπτικής μιας σοσιαλιστικής επανάστασης. Αν διαφωνούσα, δεν θα είχα ως μότο μια φράση που καταλήγει στη "δικτατορία του προλεταριάτου." Αλλά κανείς μας επίσης δεν είναι διατεθειμένος να παραιτηθεί απ' την ιδέα μιας μετάλλαξης, κάτω από διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, κάποιων ψυχικών συντεταγμένων που σήμερα θεωρούνται αναπόφευκτες. Το πίστευε ο Μαρκούζε, το πίστευε και ο Λένιν, αν και κατά τα άλλα έχουν ελάχιστα κοινά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Παρεμπιπτόντως, δεν πιστεύω ότι ο πληθυσμός του χιλιοταλαιπωρημένου πλανήτη είναι δυνατόν ποτέ να λύσει το πρόβλημα επιβίωσής του, έστω και σε συνθήκες παγκόσμιου κομμουνισμού.

    Ίσως να σε ενδιαφέρει ότι μπορείς να είσαι κομμουνιστής και βαθιά πεσιμιστής σε κοσμικό/οικολογικό επίπεδο. Ο Μάο ήταν. Και ο Κάστρο είναι ακόμα (δες συνέντευξη με σαλτιμπάγκο Όλιβερ Στόουν).

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Η κοινωνική δικαιοσύνη δεν αποκλείει τη συλλογική, συνεχή προσπάθεια για επιβίωση και είναι παραπλανητικό (σε βαθμό χαϊδέματος αυτιών) να τη μεταθέτουμε για όταν θα υπάρχει αφθονία.

    Συμφωνώ, αλλά δεν νομίζω ότι έχω δώσει κάποια ένδειξη ενοχής μετάθεσης της κοινωνικής δικαιοσύνης σε ένα μέλλον αφθονίας. Αντιθέτως, όπως γράφω στο κείμενο που διάβασες, δεν πιστεύω σε κανένα "αναπόφευκτο" καμίας (οικονομικής, τεχνολογικής, ηθικής ή άλλης τινός) "προόδου".

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. "...είναι πολύ απλά η επιθυμία για αλήθεια..." πολύ σωστός ορισμός.
    Απλά ώρες-ώρες δεν καταλαβαίνω τι λέτε και τα λέτε και με τέτοια φυσικότητα, σα να λέμει 1+1=2.
    Μήπως υπάρχει κανένα εισαγωγικό βιβλίο που θα μας βοηθούσε εμάς τους άσχετους;
    Μην ξεκινήσεις πάντως με το κεφάλαιο του Μαρξ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Δεν προσπαθώ να πω κάτι εξεζητημένο. Λέω αυτό που έχω στο μυαλό μου. Μερικές φορές μπορεί να μην είναι κατανοητό, αλλά το λέω όπως το έχω εγώ. Δεν μπορώ να γράψω αλλιώς.

    Δεν υπάρχει κάποιο εισαγωγικό βιβλίο. Το Κεφάλαιο είναι οτιδήποτε εκτός από εισαγωγικό βιβλίο! Είναι πολύ δύσκολο βιβλίο.

    Ευχαριστώ για την καλή διάθεση να διαβάζετε ό,τι γράφω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Οπότε για να καταλάβει κάποιος Το Κεφάλαιο τι θα πρέπει να διαβάσει πιο πριν;
    Υποψιάζομαι την ιστορία της Ρωσίας των τελευταίων αιώνων και μάλλον και της Ευρώπης.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Αν θέλεις, ξεκίνησε απ' το Μανιφέστο, τη 18η Μπρυμαίρ, το Ταξικοί Αγώνες στη Γαλλία και το Γερμανική Ιδεολογία.

    Το Κεφάλαιο γράφτηκε τελευταίο και πρέπει να διαβάζεται τελευταίο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Σ' ευχαριστώ πολύ (αν υπήρχε κάτι πιο σύντομο, μικρό και περιεκτικό -όλα σε ένα-φαντάζομαι θα μου το έλεγες).

    Καλά χριστούγεννα, καλή ξεκούραση σε σένα και την οικογένειά σου και καλό διάβασμα σε μένα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Ως άσχετος και εγώ, θα πρότεινα όσον αφορά "Το Κεφάλαιο" τις διαλέξεις του Harvey πάνω σ'αυτό, που προσωπικά με βοηθάνε αρκετά. Είναι πολύ χρήσιμο σαν βοήθημα όσο διαβάζεις το βιβλίο. Έχει ξεκινήσει και ένα project για να μεταφραστούν οι διαλέξεις του και σε άλλες γλώσσες.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. ta tetradia tou Grundisse, einai ta prosxedia tou Kefalaiou - kai exairetiki anagnwsi gia tin katanoisi toy. Ola ta alla einai xrisima kai endiaferon genika, alla den einai oute aparaitita gia tin meleti toy kefalaioy( opws kanena sigkekrimeno allo keimeno austira milontas, isws mono kapia toy egeloy kai mia esto diathlasmeni idea gia to ti paei na pei kritiki toy katharoy logoy) oyte amesa exartimena ap'ayto.

    E

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Σ' ευχαριστώ Ε για τις πληροφορίες που δίνεις, όπως και το Γιάννη Τεμπέλη, που δεν το είχα δει τότε το σχόλιό του.

      Και επ' ευκαιρία ξαναθυμηθήκαμε αυτό το συγκλονιστικό κείμενο του Αντώνη για το τι εστί κομμουνισμός.

      Η υλική ισότητα όλων για να εξασφαλίζεται η πρωτόγονη ανάγκη της επιβίωσης, ούτως ώστε να μπορεί ο άνθρωπος να είναι ελεύθερος να κάνει ό,τι επιθυμεί και όχι να πρέπει να φτύσει αίμα για να εξασφαλίσει ένα βασικό επίπεδο διαβίωσης, το οποίο είναι αδύνατο να απολαύσει όταν οι υπόλοιποι είναι στη λάσπη, εκτός αν είναι ένα ανθρώπινο σκουπίδι που παίρνει αξία απο τη δυστυχία των άλλων.

      Διαγραφή