Παρασκευή, 11 Νοεμβρίου 2011

Στάθης Κουβελάκης-Ο Λένιν ως αναγνώστης του Χέγκελ: Υποθέσεις για μια ανάγνωση των Σημειώσεων του Λένιν για την Επιστήμη της Λογικής του Χέγκελ (VΙΙ)

Υφές

Φτάσαμε λοιπόν τώρα στο ίδιο το κείμενο των σημειώσεων του Λένιν για την Λογική του Χέγκελ. Πριν αντιμετωπίσουμε το τι ανακάλυψε ο Λένιν στην ανάγνωση αυτή του Χέγκελ, πρέπει να σταθούμε για λίγο σε κάτι που η πλειοψηφία των σχολιαστών αναφέρει μόνο εν συντομία, όταν δεν το αναγάγει σε απλό περιορισμό του κειμένου ή σε ελειμματικότητά του σχετικά με τις φιλολογικές νόρμες που θα πρέπει να εκπληρώνει ένας φιλοσοφικός σχολιασμός. Θα πρέπει λοιπόν να ξεκινήσουμε λέγοντας ότι στην πραγματικότητα, οι σημειώσεις του Λένιν για την Επιστήμη της Λογικής του Χέγκελ δεν υπάρχουν! Το στάτους αυτό το μοιράζονται από κοινού με έναν αριθμό από άλλα μυθικά κείμενα στην μαρξιστική παράδοση, και πέρα απ' αυτή· είναι δηλαδή κείμενα που γράφτηκαν για ιδιωτική χρήση, ή τουλάχιστον δεν είχαν ως στόχο την δημοσίευση στην κατάσταση στην οποία τα γνωρίζουμε. Σε αυτές τις ξεχωριστές περιπτώσεις -- και συγκεκριμένα στην περίπτωση των σημειώσεων για τον Χέγκελ-- η ίδια η μορφή της δημοσίευσής τους συνιστά πάντοτε θεωρητικό ζήτημα, και ακόμα και άμεσα πολιτικό ζήτημα, κυρίως για κείμενα στην μαρξιστική παράδοση. Θα πρέπει να συμπεριληφθούν --και έτσι να αποσυμπυκνωθούν, θα έλεγαν κάποιοι-- σε μια μάζα άλλων σημειώσεων και υλικών από πολύ διαφορετικές περιόδους, όπως έγινε στις πρώτες σοβιετικές τους εκδόσεις; Θα πρέπει να διαχωριστούν ώστε να τους δοθεί η σημασία που τους αρμόζει, όπως έγινε με τις πρωτοπόρες προσπάθειες του Λεφέβρ και του Γκούτερμαν; Ή θα πρέπει μάλλον να υιοθετήσει κανείς μια ενδιάμεση λύση όπως έκαναν οι σοβιετικές εκδόσεις από ένα σημείο (1955) και μετά, και όπως έκαναν μετά από αυτές οι εκδόσεις του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος;

Υπάρχουν και άλλα που εμπλέκονται σε αυτά τα ζητήματα μορφής: οι σημειώσεις για την Λογική του Χέγκελ είναι πολύ παράξενο κείμενο, ακόμα και μοναδικό στην μαρξιστική παράδοση. Ως ένα σύνολο σημειώσεων και μια συλλογή αποσπασμάτων από τα έργα του Χέγκελ, εμφανίζονται σαν ένα απίστευτο κολάζ, ένα κείμενο φύσει κατακερματισμένο και ετερογενές, που αποτελείται από πολλά επίπεδα που διαπλέκονται συνεχώς και που λειτουργούν ως σχετικά αυτόνομα κείμενα, υπονοούμενα κείμενα και διακείμενα. Κάθε ένα από αυτά αναφέρεται μόνιμα στα άλλα, και πιο συγκεκριμένα σε ένα απών υπονοούμενο κείμενο, δηλαδή σε όλα όσα δεν αντιγράφονται από την Επιστήμη της Λογικής. Ο ριζικά κατακερματισμένος και ανολοκλήρωτος (ή μάλλον μη ολοκληρώσιμος) χαρακτήρας του κειμένου, το εφέ μοντάζ που το χαρακτηρίζει, με την έννοια του συνθετικού κυβισμού ή του κινηματογράφου του Βέρτοφ, επιτονίζεται ακόμα περισσότερο από την γλωσσική Βαβέλ που το χαρακτηρίζει: αποσπάσματα απ' τον Χέγκελ, γενικά στα γερμανικά αλλά μερικές φορές μεταφρασμένα στα ρωσικά, ανακατεύονται με σημειώσεις που αναφέρονται σ' αυτά τα αποσπάσματα, τα οποία είναι συνήθως στα ρωσικά αλλά επίσης --και ορισμένες φορές τα χαρακτηριστικότερα-- στα γαλλικά ή στα γερμανικά, με κάποιες επίσης σκόρπιες φράσεις στα αγγλικά. Χωρίς καν να μιλάμε για την μορφή τους ως τέτοια, οι σημειώσεις του Λένιν στο περιθώριο καταφεύγουν σε κάθε είδους σχήματα, συντομεύσεις, πίνακες και διαγράμματα, τα οποία μπλέκονται άμεσα με τον πολύπλοκο σχολιασμό, και το όλο αναμειγνύεται με μια αριστοτεχνική χρήση του αφορισμού. Βρίσκουμε εδώ έναν Λένιν ο οποίος δεν διστάζει να καταφύγει στην ειρωνεία, ακόμα και στην προσβολή.

Η υπόθεση που θα ρισκάρω να κάνω εδώ είναι ότι αυτή η πολύ απίθανη δομή των σημειώσεων για τον Χέγκελ, η υλική τους υφή ως αντικείμενο, σχετίζεται αναγκαστικά με το στάτους που ρητά επιζητά για αυτές ο συγγραφέας τους, δηλαδή ως μια απόπειρα υλιστικής ανάγνωσης ενός κανονικοποιημένο κείμενο της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας. Για να το θέσω διαφορετικά, είναι η ίδια τους η μορφή, ή μάλλον η τέλεια απουσία προκαθορισμένης μορφής, η εντελώς πειραματική τους διάσταση που κάνει τις σημειώσεις για τον Χέγκελ την έκφραση του παραδόξου εκείνου που συνίσταται στην εμφάνιση ενός πράγματος σαν τον "υλισμό" στη φιλοσοφία (αλλά, θα πρέπει αναμφίβολα να ειπωθεί, στα διάκενά της, στα εσωτερικά της χάσματα).

Πριν επιστρέψουμε σ' αυτό το ερώτημα του υλισμού, θα πρέπει να σκιαγραφήσουμε μια αρχική παρουσία των γραμμών έντασης γύρω από τις οποίες οργανώνεται αυτό το εξαιρετικά ετερογενές υλικό. Τι ήταν αυτό που ενδιέφερε τον Λένιν στην Επιστήμη της Λογικής, ποιά ήταν τα σημεία στα οποία η ριζοσπαστική και μοναχική του πράξη θεωρητικής επανέναρξης θα διασταυρωνόταν και ακόμα και θα συγκρουόταν, με το κείμενο του Χέγκελ; Μοιάζει πιθανό να διαχωρίσουμε τουλάχιστο τρεις, κάτω πάντοτε από το σημάδι της διαλεκτικής ως λογικής της αντίφασης, πράγμα που τους επέτρεψε να εποκοινωνούν με τις σημειώσεις που αφιερώθηκαν σε άλλα φιλοσοφικά κείμενα που καταβρόχθισε ο Λένιν στην περίοδο αυτή. Σηματοδοτούν γραμμές ρήξης τόσο με την ορθοδοξία όσο και με την δική του πρότερη φιλοσοφική συνείδηση.

1. Η διαλεκτική όχι ως "μέθοδος" που είναι εξωγενής στο αντικείμενό της, ή που μπορεί να αποσπαστεί από το "σύστημα" του Χέγκελ (με τις διατυπώσεις του ύστερου Ένγκελς), αλλά ως η ίδια η θέση της εμμένειας και της αυτο-κίνησης των πραγμάτων που συλλαμβάνει η σκέψη, μια σκέψη που διανύεται από την ίδια κίνηση και που επιστρέφει στον εαυτό της. Εφόσον κάθε πράγμα είναι ταυτόχρονα ο εαυτός του και το άλλο του, η ενότητά του σπάει, χωρίζεται ανακλώντας τον εαυτό του στον εαυτό του και γίνεται άλλο ξεριζώνοντας τον εαυτό του από αυτή την στιγμή της ίδιας της διαφοράς, αναιρώντας τον με έναν κάποιον τρόπο μέσα απ' την βεβαίωση της "απόλυτής" του ταυτότητας στην ίδια την κίνηση της αυτοδιαμεσολάβησής του.

2. Αυτή η αυτο-κίνηση θα πρέπει η ίδια να εννοηθεί όχι με την τετριμμένη έννοια της "περιδίνησης",  της πορείας των πραγμάτων και διάφορες άλλες υδραυλικές αναφορές που προτιμούσε η ορθοδοξία, αλλά μάλλον ως ενότητα των αντιθέτων, ως αντιφάσεις που βρίσκονται μέσα στα πράγματα τα ίδια, και η εκδίλωση αυτής της αντίφασης με την πιο αυστηρή της εμμένεια. Έτσι προκύπτει η θέση των άκρων και η άνοδος στα άκρα, η μετάβαση από το ένα άκρο στο άλλο στην ίδια την κίνηση που τα φέρνει σε αντίθεση, η ξαφνική ανατροπή των καταστάσεων. Η επιβεβαίωση της δημιουργικής ισχύος της διαίρεσης, η εργασία του αρνητικού, εξαλείφει κάθε εξελικτικό όραμα της "μετάβασης", και συγκεκριμένα των "αλμάτων" ως επιτάχυνσης της "εξέλιξης" ή των "αντιθέτων" ως απλώς αλληλοσυμπληρούμενων όρων μέσα σε μια ολότητα.

3. Η αυτο-κίνηση είναι μετασχηματιστική δραστηριότητα και η σύλληψη αυτής της δραστηριότητας στον διαδικαστικό της χαρακτήρα, ως επαναστατική πρακτική. Το τρίτο αυτό σημείο είναι και το λεπτότερο. Αγγίζει απευθείας τα ζητήματα της υλιστικής ανάγνωσης στην οποία υπέβαλλε το κείμενο του Χέγκελ ο Λένιν. Για να θέσω το θέμα πολύ σχηματικά, ο Λένιν προσπάθησε να βρει στηρίγματα στην "ενεργητική/υποκειμενική" πλευρά της εγελιανής έννοιας, την οποία συνέδεσε άμεσα στην εκτίμηση που έγινε για την "ενεργητική/υποκειμενική πλευρά" του ιδεαλισμού στις Θέσεις για τον Φόιερμπαχ. Αλλά απέρριψε κατηγορηματικά, στο όνομα του υλισμού, την κατάργηση της αντικειμενικότητας στην αυτο-κίνηση των κατηγοριών, την παντοδυναμία μιας σκέψης ικανής, στην εσωτερική της εκδίπλωση, να θέσει τον εαυτό της ως ανώτερη στιγμή που μπορεί να χωνέψει την ίδια την πραγματικότητα. Για να μπορέσει να αποφύγει κάθε οντολογικό πειρασμό στον τρόπο ανάλυσης των κατηγοριών, ο Λένιν επανεισήγαγε σ' αυτή την νέα προσπάθεια ένα κομμάτι από τον προηγούμενο μηχανισμό του φιλοσοφικής παρέμβασης, την θεωρία της "ανάκλασης" από το Υλισμός και εμπειριοκριτισμός. Επρόκειτο πράγματι για κεντρικό κομμάτι, το οποίο ήταν εξοπλισμένο με όλες τις εγγυήσεις ενγκελιανής και πλεχανοφικής ορθοδοξίας που συνέστησαν τον στόχο των Φιλοσοφικών τετραδίων. Αυτή η μη συγχρονικότητα των προβληματικών στην ίδια την καρδιά της ανάγνωσης της Λογικής απ' τον Λένιν έχει ιστορικά συστήσει το επίκεντρο όλων των δυσκολιών στην ερμηνεία της προσπάθειάς του, η οποία είτε απορρίπτεται λόγω μιας υπνοημένης έλλειψης εμπιστοσύνης στις εγελειανές κατηγορίες, είτε, αντίθετα, εγκωμιάζεται ως ούσα σε ουσιαστική συνέχεια με τον "υλισμό" του 1908.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου