Παρασκευή, 25 Νοεμβρίου 2011

Georges Sorel - Για την απεργία ως μορφή ταξικής πάλης

Georges Sorel
Στοχασμοί για τη βία (αποσπάσματα)
Μτφρ.: Αντώνης Μπαλασόπουλος

Κεφάλαιο 4
Η προλεταριακή απεργία

Κάθε φορά που προσπαθούμε να αποκτήσουμε μια ακριβή αντίληψη για τις ιδέες πίσω από την προλεταριακή βία αναγκαζόμαστε να επιστρέψουμε στην ιδέα της γενικής απεργίας· αλλά αυτή η ίδια έννοια μπορεί να μας προσφέρει πολλές ακόμα υπηρεσίες και να ρίξει αναπάντεχο φως πάνω σε όλα τα άλλα σκοτεινά στοιχεία του σοσιαλισμού. Στις τελευταίες σελίδες του προηγούμενου κεφαλαίου, σύγκρινα τη γενική απεργία με την ναπολεονική μάχη η οποία συντρίβει τελειωτικά τον αντίπαλο. Η σύγκριση αυτή θα μάς βοηθήσει να καταλάβουμε τον ιδεολογικό ρόλο της γενικής απεργίας.

Όταν οι σημερινοί συγγραφείς στρατιωτικών πραγματειών συζητούν για τις νέες μεθόδους πολέμου που γίνονται αναγκαίες από την χρήση στρατευμάτων ασύγκριτα μεγαλύτερων από αυτών του Ναπολέοντα, και οπλισμένων με όπλα πολύ πιο θανατηφόρα από αυτά του καιρού του, φαντάζονται παρ' όλα αυτά ότι οι πόλεμοι θα καθοριστούν με ναπολεονικές μάχες. Η νέα τακτική που προτείνεται πρέπει να ταιριάζει με το δράμα που είχε οραματιστεί ο Ναπολέων. Χωρίς αμφιβολία, η λεπτομερής ανάπτυξη της μάχης θα είναι πολύ διαφορετική από αυτό που ήταν κάποτε· αλλά το τέλος πρέπει να είναι πάντοτε η καταστροφική ήττα του αντιπάλου. Οι μέθοδοι της στρατιωτικής κατήχησης έχουν ως στόχο να προετοιμάσουν τον στρατιώτη για αυτή τη μεγάλη και φοβερή δράση στην οποία πρέπει όλοι να είναι έτοιμοι να λάβουν μέρος με το πρώτο σινιάλο. Από τα πιο υψηλόβαθμα στα πιο χαμηλόβαθμα, τα μέλη ενός πραγματικά καλά οργανωμένου στρατού πρέπει να έχουν κατά νου αυτό το καταστροφικό αποτέλεσμα των διεθνών συγκρούσεων.

Τα επαναστατικά συνδικάτα μιλούν για την σοσιαλιστική δράση με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που μιλούν οι συγγραφείς στρατιωτικών πραγματειών για τον στρατό. Συμπεριλαμβάνουν το σύνολο του σοσιαλισμού στην γενική απεργία· βλέπουν κάθε συνδυασμό ως κάτι που θα έπρεπε να αποκορυφώνεται σε αυτό το δεδομένο· βλέπουν σε κάθε απεργία ένα μοντέλο, μια δοκιμασία, μια προετοιμασία για την μεγάλη τελική ανατροπή.

Η νέα σχολή, που αποκαλεί τον εαυτό της Μαρξιστική, συνδικαλιστική και επαναστατική, αποφάνθηκε υπέρ της ιδέας της γενικής απεργίας μόλις απέκτησε ξεκάθαρη συνείδηση των δικών της αρχών, των συνεπειών της δράσης της, και της δικής της καινοτομίας. Έτσι, κατάφερε να έρθει σε ρήξη με τις παλιές επίσημες, ουτοπικές και πολιτικές κλίκες που έβλεπαν τη γενική απεργία με τρόμο και, σε έντονη αντίθεση με αυτές, να κάνει το άλμα προς το πραγματικό κίνημα του επαναστατικού προλεταριάτου -- το οποίο, για πολύ καιρό, είχε καταστήσει την προσκόλληση στην γενική απεργία τη δοκιμασία μέσω της οποίας ο σοσιαλισμός των εργατών θα διακρινόταν από αυτόν των ερασιτεχνών επαναστατών.

Οι κοινοβουλευτικοί σοσιαλιστές μπορούν να έχουν μεγάλη επίδραση μόνο εάν, χρησιμοποιώντας μια πολύ μπερδεμένη γλώσσα, μπορέσουν να επιβληθούν σε πολύ διαφορετικές μεταξύ τους ομάδες: πρέπει να έχουν ψηφοφόρους από την εργατική τάξη που να είναι αρκετά αδαείς ώστε να επιτρέψουν στον εαυτό τους να εξαπατηθούν από στομφώδεις εκφράσεις για τον μελλοντικό κολλεκτιβισμό· είναι αναγκασμένοι να αναπαραστήσουν τον εαυτό τους ως εμβριθή φιλόσοφο σε ηλίθια τμήματα της μπουρζουαζίας που θέλουν να φαίνονται καλά πληροφορημένα για τα κοινωνικά ζητήματα· είναι απόλυτα απαραίτητο για αυτούς να μπορούν να εκμεταλλεύονται τους πλούσιους που νομίζουν ότι κερδίζουν την ευγνωμοσύνη της ανθρωπότητας συμμετέχοντας στο εγχείρημα του πολιτικού σοσιαλισμού. Η επιρροή αυτή βασίζεται στη μπουρδολογία και οι μεγάλοι μας άνδρες προσπαθούν, ορισμένες φορές με υπερβολική επιτυχία, να δημιουργήσουν σύγχυση στις ιδέες των αναγνωστών τους. Απεχθάνονται την γενική απεργία γιατί όλη η προπαγάνδα που την περιτριγυρίζει είναι υπερβολικά σοσιαλιστική για να ικανοποιεί φιλανθρώπους.

Στα στόματα αυτών των υποτιθέμενων εκπροσώπων του προλεταριάτου, κάθε σοσιαλιστική διατύπωση χάνει το πραγματικό νόημά της. Ο ταξικός αγώνας παραμένει η μεγάλη αρχή, αλλά πρέπει να υποταχθεί στην εθνική ενότητα. Ο διεθνισμός είναι ζήτημα πίστης σχετικά με το οποίο και οι πιο μετριοπαθείς δηλώνουν πως είναι έτοιμοι να δώσουν τους πιο βαρείς όρκους· αλλά, να, ο πατριωτισμός επίσης επιβάλλει ιερά καθήκοντα. Η χειραφέτηση των εργατών πρέπει να είναι έργο των ίδιων, όπως μάς λένε κάθε μέρα οι εφημερίδες τους [των κοινοβουλευτικών σοσιαλιστών], αλλά η πραγματική χειραφέτηση συνίσταται στο να ψηφίζεις έναν επαγγελματία πολιτικό, να του εξασφαλίζεις τα μέσα για μια βολική ζωή, και να υποτάσσεσαι σε έναν αρχηγό. Στο τέλος, το Κράτος πρέπει να εξαφανιστεί και [οι κοινοβουλευτικοί σοσιαλιστές] είναι πολύ προσεκτικοί να μην αμφισβητήσουν αυτό που έγραψε ο Ένγκελς για το ζήτημα. Αλλά αυτή η εξαφάνιση θα λάβει χώρα μόνο σε ένα μέλλον τόσο μακρινό ώστε κάποιος να πρέπει να προετοιμαστεί για αυτό χρησιμοποιώντας στο μεταξύ το Κράτος ως μέσο που επιτρέπει στους πολιτικούς να φάνε με τη σέσουλα. Και έτσι, το καλύτερο μέσο για την επίσπευση της εξαφάνισης του Κράτους συνίσταται στην προσωρινή ενίσχυση της κυβερνητικής μηχανής. Ο Γκριμπουίγ που έπεσε μέσα στο νερό για να μη βραχεί απ' την βροχή δεν θα είχε διαφορετική συλλογιστική. Και λοιπά, και λοιπά.

[...] Η επιθυμία να κατασκευάσουμε υποθέσεις για την φύση των αγώνων του μέλλοντος και για τα μέσα της νίκης επί του καπιταλισμού σύμφωνα με το μοντέλο που προσφέρουν οι ιστορικές αφηγήσεις αποτελεί επιστροφή στις παλιές μεθόδους των ουτοπιστών. Δεν υπάρχει μια μέθοδος δια της οποίας το μέλλον να μπορεί να προβλεφθεί επιστημονικά, ούτε μια [μέθοδος] που να μάς επιτρέπει να συζητήσουμε για το αν μια υπόθεση για αυτό είναι καλύτερη από μια άλλη.[...]

Κι όμως δεν μπορούμε να δράσουμε χωρίς να αφήσουμε στην άκρη το παρόν, χωρίς να αναλογιστούμε το μέλλον, το οποίο μοιάζει πάντοτε καταδικασμένο να ξεφεύγει από την λογική μας. Η εμπειρία δείχνει ότι η πλαισίωση του μέλλοντος σε κάποιο ακαθόριστο χρόνο μπορεί, όταν επιτευχθεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο, να είναι πολύ αποτελεσματική και να παρουσιάσει λίγα εμπόδια· αυτό συμβαίνει όταν το ζήτημα είναι οι μύθοι, όπου και βρίσκονται όλες οι ισχυρότερες τάσεις ενός λαού, ενός κόμματος ή μιας τάξης -- τάσεις οι οποίες επαναλαμβάνονται στον νου με την επιμονή ενστίκτων σε όλες τις περιστάσεις της ζωής, και οι οποίες δίνουν την όψη της ολοκληρωμένης πραγματικότητας στις ελπίδες για άμεση δράση στις οποίες βασίζεται η αναμόρφωση της θέλησης.

[...]

Οι πρώτοι Χριστιανοί ανέμεναν την επιστροφή του Ιησού και την ολική καταστροφή του ειδωλολατρικού κόσμου, μαζί με την ίδρυση του βασιλείου των αγίων, στο τέλος της πρώτης [τους] γενιάς. Η καταστροφή αυτή δεν ήρθε, αλλά η χρισιτανική σκέψη άντλησε τόσο μεγάλα οφέλη από τον αποκαλυπτικό μύθο ώστε κάποιοι σύγχρονοι μελετητές να θεωρούν ότι όλη η διδασκαλία του Χριστού αναφέρεται αποκλειστικά σε αυτό και μόνο το σημείο. [...] Μπορούμε πρόθυμα να παραδεχτούμε ότι οι πραγματικές εξελίξεις της Επανάστασης δεν έμοιαζαν με κανέναν τρόπο με τις μαγευτικές εικόνες που δημιούργησαν τον ενθουσιασμό των πρώτων της ακολούθων· αλλά χωρίς τέτοιες εικόνες θα είχε επικρατήσει η Επανάσταση; [...]- Στην δική μας εποχή, ο Ματσίνι επεδίωξε κάτι που οι σοφοί των ημερών του αποκάλεσαν τρελή χίμαιρα· αλλά δεν μπορούμε να αρνούμαστε πια το γεγονός ότι χωρίς τον Ματσίνι η Ιταλία δεν θα είχε γίνει ποτέ σημαντική δύναμη, και ότι [ο ίδιος] έκανε περισσότερα για την ιταλική ενοποίηση από ότι ο Καβούρ και όλοι οι πολιτικοί της σχολής του.

Η γνώση του τι περιέχουν οι μύθοι από άποψη λεπτομερειών που θα σχηματίσουν πραγματικά την ιστορία του μέλλοντος είναι λοιπόν μικρής σημασίας· δεν είναι [οι μύθοι] αστρολογικοί καζαμίες. Είναι μάλιστα εφικτό να μην περιέχουν τίποτε που να πραγματοποιηθεί -- όπως έγινε και με την καταστροφή που ανέμεναν οι πρώτοι Χριστιανοί.

[...]

Οι μύθοι πρέπει να κρίνονται ως μέσα δράσης πάνω στο παρόν. Κάθε συζήτηση για την μέθοδο εφαρμογής τους ως μελλοντική ιστορία είναι χωρίς νόημα. Είναι ο μύθος ως σύνολο που έχει σημασία, και αυτός μόνο: τα μέρη του έχουν ενδιαφέρον μόνο στον βαθμό που τονίζουν τη βασική ιδέα. Δεν εξυπηρετείται κανένας χρήσιμος σκοπός, συνεπώς, με το να διατυπώνουμε επιχειρήματα για τα περιστατικά που μπορεί να συμβούν στην διάρκεια του κοινωνικού πολέμου, και για τις κρίσιμες συγκρούσεις που μπορεί να δώσουν την νίκη στο προλεταριάτο· ακόμα και αν υποθέσουμε ότι οι επαναστάτες ήταν πλήρως και εντελώς εκτός πραγματικότητας όταν δημιουργούσαν την φανταστική εικόνα της γενικής απεργίας, παρ' όλα αυτά η εικόνα αυτή μπορεί να έχει υπάρξει, στη διάρκεια της προετοιμασίας για επανάσταση, ένα σημαντικό συστατικό ισχύος εφόσον αγκάλιαζε όλες τις ελπίδες του σοσιαλισμού και εφόσον έδινε σε όλο το σώμα της επαναστατικής σκέψης μια ακρίβεια και μια ακαμψία που δεν θα μπορούσε να της δώσει καμία άλλη μέθοδος σκέψης.

Για να αξιολογήσουμε λοιπόν την σημασία της ιδέας της γενικής απεργίας, πρέπει να εγκαταλείψουμε όλες τις μεθόδους συζήτησης που βρίσκονται σε χρήση ανάμεσα στους πολιτικούς, του κοινωνιολόγους ή αυτούς που υποτίθεται ότι ασχολούνται με την πρακτική επιστήμη. Όλα όσα προσπαθούν να εδραιώσουν οι αντίπαλοι της ιδέας αυτής μπορούν να τους εκχωρηθούν χωρίς αυτό να μειώνει στο παραμικρό την αξία της θέσης που νομίζουν ότι διέψευσαν. Μικρή σημασία έχει το αν η γενική απεργία είναι εν μέρει πραγματική ή απλώς παράγωγο της λαϊκής φαντασίας. Το μόνο που είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε είναι αν η γενική απεργία εμπεριέχει όλα όσα αναμένει από το επαναστατικό προλεταριάτο το σοσιαλιστικό δόγμα.

Για να επιλύσουμε το ερώτημα αυτό, δεν είμαστε πια αναγκασμένοι να επιχειρηματολογούμε εμβριθώς για το μέλλον. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να παραδινόμαστε σε υψηλόφρονους στοχασμούς περί φιλοσοφίας, ιστορίας ή οικονομίας. Δεν βρίσκομαστε στον χώρο των ιδεολογιών, αλλά μπορούμε να παραμείνουμε στον χώρο των παρατηρήσιμων γεγονότων. Πρέπει να εξετάσουμε ανθρώπους που παίρνουν πολύ ενεργό μέρος στο πραγματικό επαναστατικό κίνημα μέσα στο προλεταριάτο, που δεν φιλοδοξούν να ανέβουν στο επίπεδο της μπουρζουαζίας, και που το μυαλό τους δεν κυριαρχείται από προκαταλήψεις περί κοινωνικής ενσωμάτωσης. Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να γελιούνται για έναν ατέρμονο αριθμό πολιτικών, οικονομικών και ηθικών ζητημάτων: αλλά η μαρτυρία τους είναι καθοριστική, κυρίαρχη και αδιάψευστη όταν το ζητούμενο είναι το να ξέρεις ποιες είναι οι ιδέες που συγκινούν περισσότερο αυτούς και τους συντρόφους τους, ποιες τους φαίνονται ελκυστικές γιατί εμφανίζονται ως ταυτόσημες με τις αντιλήψεις τους για τον σοσιαλισμό, και χάρη σε ποιες φαίνεται να συναπαρτίζει μια αδιαίρετη ενότητα η λογική τους, οι ελπίδες τους και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνονται συγκεκριμένα γεγονότα.

Χάρη σ' αυτούς τους ανθρώπους γνωρίζουμε ότι η γενική απεργία είναι όντως αυτό που είπα: ο μύθος στον οποίο συνίσταται ολοκληρωτικά ο σοσιαλισμός, δηλαδή μια σειρά εικόνων οι οποίες έχουν την ικανότητα να φέρουν στον νου ενστικτωδώς όλα τα συναισθήματα που ανταποκρίνονται στις διαφορετικές εκφάνσεις του πολέμου που διεξάγει ο σοσιαλισμός ενάντια στην σύγχρονη κοινωνία. Οι απεργίες έχουν ξυπνήσει στο προλεταριάτο τα πιο ευγενή, τα πιο βαθιά, και τα πιο συγκινητικά συναισθήματα που έχει. Η γενική απεργία τα ομαδοποιεί όλα σε μια συντονισμένη εικόνα και, φέρνοντάς τα μαζί, δίνει στο κάθε ένα την μέγιστη έντασή του· ανακαλώντας την επίπονη μνήμη τους [των προλεταρίων] για συγκεκριμένες συγκρούσεις, χρωματίζει όλες τις λεπτομέρειες της σύνθεσης που παρουσιάζεται στην συνείδησή τους με μια έντονη ζωτικότητα. Έτσι αντλούμε μια διαίσθηση του σοσιαλισμού που η γλώσσα δεν μπορεί να δώσει με τέλεια καθαρότητα -- και την αντλούμε ως σύνολο, ως κάτι που γίνεται αντιληπτό ταυτόχρονα.

[...]
Αν [οι σοσιαλιστές πολιτικοί μας] εναντιώνονται στην γενική απεργία είναι επειδή αναγνωρίζουν, στην διάρκεια των περιοδειών προπαγάνδας τους, ότι η ιδέα της γενικής απεργίας είναι τόσο καλά προσαρμοσμένη στην ψυχή της εργατικής τάξης που υπάρχει η πιθανότητα να κυριαρχήσει σ' αυτή με τον πιο απόλυτο τρόπο, και να μην αφήσει χώρο για τις επιθυμίες που μπορούν να ικανοποιήσουν οι κοινοβουλευτικοί. Αντιλαμβάνονται ότι η ιδέα αυτή είναι τόσο αποτελεσματική ως κινητήρια δύναμη που, άπαξ και μπει στο μυαλό του λαού, αυτός δεν μπορεί πια να ελεγχθεί από ηγέτες και έτσι ότι η δύναμη των αντιπροσώπων του θα καταλήξει στο μηδέν. Με λίγα λόγια, νιώθουν, με τρόπο ασαφή, ότι όλο το σοσιαλιστικό κίνημα μπορεί εύκολα να απορροφηθεί απ' την γενική απεργία, πράγμα που θα καθιστούσε άχρηστους όλους τους συμβιβασμούς ανάμεσα σε πολιτικές ομάδες εν όψει των οποίων χτίζεται το κοινοβουλευτικό καθεστώς.

Η αντίθεση των επίσημων σοσιαλιστών λοιπόν μας προσφέρει την επιβεβαίωση της πρώτης μας διερεύνησης περί της σημασίας της γενικής απεργίας.

[...] Είδαμε ότι η γενική απεργία πρέπει να εξετάζεται ως ένα αδιαίρετο όλον· συνεπώς, καμία λεπτομέρεια σχετικά με τρόπους και μέσα δεν θα προσφέρει την παραμικρή βοήθεια προς την κατανόηση του σοσιαλισμού. Θα έπρεπε μάλλον να προσθέσουμε ότι υπάρχει πάντοτε ένας κίνδυνος απώλειας ενός κομματιού της κατανόησης αυτής εάν γίνει προσπάθεια να διαιρεθεί αυτό το όλον σε μέρη.

[...]

οι βασικές αρχές του Μαρξισμού μπορούν να γίνουν τέλεια κατανοητές μόνο με τη βοήθεια της εικόνας της γενικής απεργίας και, από την άλλη πλευρά, η πλήρης σημασία αυτής της εικόνας, μπορούμε να εικάσουμε, είναι προφανής μόνο σε αυτούς που έχουν βαθιά γνώση της Μαρξιστικής σκέψης.

Α. Πρώτα από όλα, θα μιλήσω για τον ταξικό αγώνα, ο οποίος είναι το σημείο εκκίνησης για κάθε σοσιαλιστική σκέψη και ο οποίος έχει τόσο μεγάλη ανάγκη διαύγασης, καθώς οι σοφιστές έχουν προσπαθήσει να δημιουργήσουν ψευδείς εντυπώσεις για αυτόν.

1) Ο Μαρξ μιλά για την κοινωνία ωσάν αυτή να χωριζόταν σε δύο ουσιαστικά ανταγωνιστικές ομάδες· η παρατήρηση όμως, συχνά λέγεται, δεν δικαιολογεί αυτή την θέση περί διχοτόμησης, και είναι αλήθεια ότι είναι απαραίτητη μια προσπάθεια της θέλησης για να την δούμε να επιβεβαιώνεται στα φαινόμενα της καθημερινής ζωής.

Η οργάνωση ενός καπιταλιστικού εργοταξίου μας προσφέρει μια πρώτη προσέγγιση, και η πληρωμή με το κομμάτι παίζει έναν βασικό ρόλο στην διαμόρφωση της ταξικής ιδέας. Στην πραγματικότητα, καθιστά σαφή την αντιπαλότητα συμφερόντων σχετικά με τις τιμές των εμπορευμάτων: οι εργάτες νιώθουν ότι βρίσκονται κάτω από την εξουσία των εργοδοτών με τον ίδιο τρόπο που οι χωρικοί νιώθουν ότι βρίσκονται υπό την εξουσία των εμπόρων και των τοκογλύφων στις πόλεις· η ιστορία δείχνει ότι καμία αντίθεση δεν έχει εσωτερικευτεί βαθύτερα από αυτή την δεύτερη· από τότε που υπάρχει πολιτισμός, η πόλη και η επαρχία έχουν αποτελέσει αμοιβαία εχθρικά στρατόπεδα. Η πληρωμή με το κομμάτι δείχνει επίσης ότι στον κόσμο των μισθωτών υπάρχει μια ομάδα ανθρώπων που μοιάζει τρόπον τινά με τους λιανοπώλες, μιας και έχει την αυτοπεποίθηση του εργοδότη και δεν ανήκει στον κόσμο του προλεταριάτου.

Η απεργία ρίχνει ένα νέο φως σε όλα τούτα. Χωρίζει τα συμφέροντα και τους διαφορετικούς τρόπους σκέψης των δύο ομάδων μισθωτών πολύ καλύτερα από ότι κάνουν οι καθημερινές περιστάσεις της ζωής. Γίνεται έτσι ξεκάθαρο ότι η ομάδα με εμπειρία στη διοίκηση έχει μια φυσική τάση να γίνεται μια μικρή αριστοκρατία· για τούς ανθρώπους αυτούς, ο Κρατικός σοσιαλισμός θα ήταν συμφέρων διότι θα ανέβαιναν στην κοινωνική ιεραρχία.

Όμως όλες αυτές οι αντιθέσεις γίνονται εκπληκτικά ξεκάθαρες όταν οι συγκρούσεις μεγενθύνονται στην κλίμακα της γενικής απεργίας. Τότε όλα τα κομμάτια της οικονομικο-νομικής δομής, στο σημείο που η δεύτερη γίνεται αντιληπτή από την οπτική γωνία της ταξικής πάλης, φτάνουν στο αποκορύφωμα της τελειότητάς τους. Η κοινωνία χωρίζεται ξεκάθαρα στα δύο, και μόνο στα δύο, στο πεδίο της μάχης. Καμία φιλοσοφική εξήγηση των γεγονότων που παρατηρούνται στα πρακτικά ζητήματα δεν θα μπορούσε να προσφέρει τόσο έντονο φως όσο κάνει η εξαιρετικά απλή εικόνα που η επίκληση της γενικής απεργίας βάζει μπροστά στα μάτια μας.

2. Θα ήταν αδύνατον να αντιληφθούμε την εξαφάνιση της καπιταλιστικής κυριαρχίας χωρίς να υποθέσουμε ένα φλογερό αίσθημα εξέγερσης, πάντοτε παρόν στην ψυχή του εργάτη. Αλλά η εμπειρία μας δείχνει ότι πολύ συχνά, οι εξεγέρσεις μιας μέρας απέχουν πόρρω από το να έχουν έναν πραγματικά συγκεκριμένο σοσιαλιστικό χαρακτήρα. Συχνά, τα πιο βίαια ξεσπάσματα εξαρτήθηκαν από πάθη τα οποία θα μπορούσαν να ικανοποιηθούν μέσα στον αστικό κόσμο. Πολλοί επαναστάτες έχει διαπιστωθεί ότι εγκαταλείπουν την παλιά τους αδιαλλαξία όταν βρίσκονται στο δρόμο για τα πλούτη. - Δεν είναι μόνο ζητήματα υλιστικού είδους που δημιουργούν αυτές τις συχνές και σκανδαλώδεις μεταστροφές· η ματαιοδοξία, πολύ περισσότερο από ότι το χρήμα, είναι η μεγάλη κινητήριος δύναμη στο πέρασμα του επαναστάτη στην μπουρζουαζία. - Όλα τούτα θα ήταν αμελητέας σημασίας αν ήταν απλώς ζήτημα λίγων, εξαιρετικών ατόμων. Αλλά συχνά έχει υποστηριχτεί ότι η ψυχολογία των εργαζόμενων μαζών προσαρμόζεται τόσο εύκολα στην καπιταλιστική τάξη ώστε να μπορεί ραγδαία να εξασφαλιστεί η κοινωνική ειρήνη αν οι εργοδότες από την πλευρά τους κάνουν λίγες θυσίες.

[...]

Η παρατήρηση δείχνει ότι [...] τη μέρα που τα παραμικρότερα περιστατικά της καθημερινής ζωής γίνονται συμπτώματα της κατάστασης πάλης μεταξύ των τάξεων, όταν κάθε σύγκρουση είναι ένα περιστατικό του κοινωνικού πολέμου, όταν κάθε απεργία δημιουργεί την προοπτική μιας ολικής καταστροφής, τη μέρα εκείνη δεν υπάρχει πια η πιθανότητα της κοινωνικής ειρήνης, της συμφιλίωσης με τη ρουτίνα, ή του ενθουσιασμού για φιλάνθρωπους ή επιτυχημένους εργοδότες. Η ιδέα της γενικής απεργίας έχει τέτοια κινητήρια ισχύ από πίσω που σέρνει στον επαναστατικό δρόμο κάθε τι που αγγίζει. Χάρις την ιδέα αυτή, ο σοσιαλισμός παραμένει πάντοτε νέος. Καθε απόπειρα να επαναφέρουν την κοινωνική ειρήνη φαίνεται παιδαριώδης. Οι λιποταξίες συντρόφων στις τάξεις της μπουρζουαζίας, αντί να αποθαρρύνουν τις μάζες, τις προκαλούν ακόμα περισσότερο στην εξέγερση· με μια λέξη, η γραμμή διαίρεσης δεν βρίσκεται ποτέ σε κίνδυνο να εξαφανιστεί.

3. Οι επιτυχίες των πολιτικών στις προσπάθειές τους να ασκήσουν αυτό που ονομάζουν προλεταριακή επίδραση πάνω στους αστικούς θεσμούς αποτελούν ένα πολύ μεγάλο εμπόδιο για την συντήρηση της έννοιας της ταξικής πάλης. Ο κόσμος πάντα διαιωνιζόταν στη βάση συμβιβασμών μεταξύ αντιπάλων κομμάτων και η τάξη ήταν πάντοτε παροδική. [...]

Δεν έχει δοθεί αρκετή σημασία στο γεγονός ότι πολλά είδη πολιτικής, διοικητικής και οικονομικής οργάνωσης μπορούν να προσαρμοστούν στην κυριαρχία της αστικής τάξης. Δεν πρέπει να δίνουμε πάντα μεγάλη σημασία στις βίαιες επιθέσεις κατά της μπουρζουαζίας· μπορεί να έχουν ως κίνητρο την επιθυμία να αναμορφωθεί και να τελειοποιηθεί ο καπιταλισμός.

[...]
Η γενική απεργία καταστρέφει όλες τις θεωρητικές συνέπειες κάθε εφικτής κοινωνικής πολιτικής· οι υποστηρικτές της βλέπουν ακόμη και τις πιο λαοφιλείς μεταρρυθμίσεις ως αστικές σε χαρακτήρα. Στον βαθμό που τούς αφορά, τίποτε δεν μπορεί να αδυνατίσει την βασική αντίθεση της ταξικής πάλης. Όσο πιο ορατή γίνεται η πολιτική των κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, τόσο περισσότερο θα νιώσει ο σοσιαλισμός την ανάγκη να αντιμετωπίσει την εικόνα της προόδου που έχει ως στόχο αυτή η πολιτική να δημιουργήσει, με την εικόνα της πλήρους καταστροφής που τόσο τέλεια προσφέρει η γενική απεργία.

Ας εξετάσουμε τώρα, με την βοήθεια της αντίληψης της γενικής απεργίας, ορισμένες πολύ βασικές όψεις της Μαρξιστικής επανάστασης.

1. Ο Μαρξ λέει ότι την ημέρα της επανάστασης το προλεταριάτο θα είναι πειθαρχημένο, ενωμένο και οργανωμένο από την ίδια την μηχανοποίηση της παραγωγής [...] Οι διαφορετικοί όροι που χρησιμοποιεί ο Μαρξ για να περιγράψει την προετοιμασία για την αποφασιστική μάχη δεν πρέπει να ληφθούν κυριολεκτικά ως δεδομένα για ένα προκαθορισμένο μέλλον· η περιγραφή ως όλον είναι αυτή που πρέπει να μας απασχολεί, και αν την εκλάβουμε μ' αυτόν τον τρόπο είναι ολοκάθαρη: Ο Μαρξ θέλει να καταλάβουμε ότι η όλη προετοιμασία του προλεταριάτου εξαρτάται αποκλειστικά από την οργάνωση μιας επίμονης, αυξανόμενης και παθιασμένης αντίστασης στην παρούσα κατάσταση πραγμάτων.

Η θέση αυτή έχει εξέχουσα σημασία αν θέλουμε να έχουμε μια ορθή κατανόηση του Μαρξισμού· συχνά όμως αμφισβητείται, αν όχι στην θεωρία, τουλάχιστον στην πράξη. Το προλεταριάτο, υποστηρίζεται, θα πρέπει να προετοιμαστεί για τον ρόλο που θα παίξει στο μέλλον με άλλους τρόπους από αυτούς του επαναστατικού συνδικαλισμού. Έτσι, οι υπέρμαχοι των συνεργατικών θεωρούν ότι πρέπει να δοθεί εξέχουσα θέση στην δική τους συγκεκριμένη συνταγή μέσα στο εγχείρημα της χειραφέτησης. Οι δημοκράτες λένε ότι είναι ουσιώδες να καταργηθούν όλες οι προκαταλήψεις που πηγάζουν από την παλιά επιρροή του Καθολικισμού, κλπ. Πολλοί επαναστάτες πιστεύουν ότι, όσο χρήσιμος και αν είναι ο συνδικαλισμός, δεν είναι ο ίδιος αρκετός για να οργανώσει μια κοινωνία που χρειάζεται μια νέα φιλοσοφία, ένα νέο κώδικα νόμων, κλπ. Καθώς ο καταμερισμός εργασίας είναι ένας βασικός νόμος του κόσμου, οι σοσιαλιστές δεν θα πρέπει να ντρέπονται να απευθυνθούν σε ειδικούς στη φιλοσοφία και την νομική, εκ των οποίων δεν υπάρχει ποτέ έλειμμα. [...] Αυτή η επέκταση του σοσιαλισμού είναι αντίθετη με την Μαρξιστική θεωρία καθώς και την αντίληψη για την γενική απεργία. Αλλά είναι ξεκάθαρο ότι η γενική απεργία απευθύνεται στον νου με πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα από κάθε άλλη φόρμουλα.

2. Έχω επισημάνει τον κίνδυνο για το μέλλον του πολιτισμού που παρουσιάζουν οι επαναστάσεις που λαμβάνουν χώρα σε μια εποχή οικονομικής παρακμής. Δεν μοιάζουν όλοι οι Μαρξιστές να έχουν ξεκαθαρίσει την αντίληψή τους για την σκέψη του Μαρξ πάνω σ' αυτό το θέμα. Ο Μαρξ πίστευε ότι πριν την μεγάλη καταστροφή θα προηγούνταν μια τεράστια οικονομική κρίση, αλλά οι κρίσεις που είχε στο μυαλό του ο Μαρξ δεν πρέπει να συγχέονται με την οικονομική παρακμή. Οι κρίσεις τού φαινόντουσαν αποτελέσματα υπερβολικού ρίσκου στα εγχειρήματα της παραγωγής, τα οποία [εγχειρήματα] δημιουργούν παραγωγικές δυνάμεις που είναι εκτός αναλογίας σε σχέση με τα ρυθμιστικά μέσα τα οποία θέτει σε λειτουργία αυτόματα ο καπιταλισμός. Τέτοιου είδους εγχειρήματα προϋποθέτουν ότι το μέλλον μοιάζει ευνοϊκό για τις πολύ μεγάλες επιχειρήσεις, και ότι η αντίληψη της οικονομικής προόδου κυριαρχεί απόλυτα στην περίοδο αυτή. Για να μπορέσουν να ενωθούν με το προλεταριάτο οι κατώτερες μεσαίες τάξεις, που μπορούν ακόμα να βρίσκουν σχετικά ανεκτές συνθήκες διαβίωσης κάτω απ' το καπιταλιστικό καθεστώς, είναι βασικό να μπορούν να οραματιστούν το μέλλον της παραγωγής ως κάτι που λάμπει με ελπίδες, όπως φαινόταν κάποτε η κατάκτηση της Αμερικής στους άγγλους χωρικούς που άφηναν την γηραιά Ευρώπη για να βουτήξουν σε μια περιπετειώδη ζωή.

Η γενική απεργία οδηγεί στα ίδια συμπεράσματα. Οι εργάτες έχουν συνηθίσει να βλέπουν τις εξεγέρσεις τους κόντρα στους περιορισμούς που επιβάλλει ο καπιταλισμός να πετυχαίνουν κατά την διάρκεια περιόδων ευμάρειας. Έτσι, μπορεί να ειπωθεί ότι άπαξ και ταυτίσεις την επανάσταση με τη γενική απεργία, γίνεται αδύνατον να θεωρήσεις ότι μπορεί να επέλθει ένας ουσιώδης μετασχηματισμός του κόσμου σε περίοδο οικονομικής παρακμής. Οι εργάτες έχουν εξίσου έντονη συναίσθηση ότι οι αγρότες και οι τεχνίτες δεν θα ενωθούν μαζί τους εκτός και αν το μέλλον εμφανίζεται τόσο ευοίωνο ώστε η βιομηχανία να μπορεί να καλυτερεύσει τη μοίρα όχι απλώς των παραγωγών, αλλά όλων.

Είναι πολύ σημαντικό να δίνουμε πάντοτε έμφαση στον μεγάλο βαθμό ευμάρειας που πρέπει να έχει η βιομηχανία για να παραμένει εφικτή η πραγμάτωση του σοσιαλισμού. Διότι η εμπειρία μάς δείχνει ότι είναι δια της προσπάθειας να σταματηθεί η πρόοδος του καπιταλισμού και να διατηρηθούν οι μορφές ύπαρξης των τάξεων που βρίσκονται σε παρακμή που οι προφήτες της κοινωνικής ειρήνης προσπαθούν να εξασφαλίσουν την λαϊκή αποδοχή. Οι συνδέσεις ανάμεσα στην επανάσταση και την διαρκή και ραγδαία πρόοδο της βιομηχανίας θα πρέπει να δειχθούν με δραματικό τρόπο.

3. Δεν μπορούμε να υπερτονίσουμε το γεγονός ότι ο Μαρξισμός καταδικάζει κάθε υπόθεση για το μέλλον που παράγουν οι Ουτοπιστές. Ο καθηγητής Μπρεντάνο διηγείται ότι το 1869 ο Μαρξ έγραψε στον φίλο του Μπίζλι (που είχε δημοσιεύσει ένα άρθρο για το μέλλον της εργατικής τάξης), λέγοντάς του ότι ως τότε τον έβλεπε ως τον μοναδικό άγγλο επαναστάτη, και ότι εφεξής θα τον βλέπει ως αντιδραστικό -- διότι, είπε, "όποιος γράφει προγράμματα για το μέλλον είναι αντιδραστικός". Ο Μαρξ θεωρούσε ότι το προλεταριάτο δεν έχει ανάγκη μαθημάτων από τους μορφωμένους εφευρέτες λύσεων για τα κοινωνικά προβλήματα, αλλά χρειαζόταν απλώς να αναλάβει δράση εκεί που σταματούσε να δρα ο καπιταλισμός. Δεν υπήρχε ανάγκη για προγράμματα του μέλλοντος. Τα προγράμματα είχαν ήδη δουλευτεί στα εργοτάξια. Η ιδέα μιας τεχνολογικής συνέχειας κυριαρχεί σε ολόκληρη την Μαρξιστική θέση.

Η εμπειρία που κερδίζεται από τις απεργίες μάς οδηγεί σε μια αντίληψη ταυτόσημη με αυτή του Μαρξ. Οι εργάτες που αφήνουν κάτω τα εργαλεία τους δεν πηγαίνουν στους εργοδότες με σχέδια για καλύτερη οργάνωση της εργασίας, και δεν τους προσφέρουν βοήθεια στην διαχείριση της δουλειάς τους. Με λίγα λόγια, δεν έχουν θέση οι ουτοπίες στις οικονομικές συγκρούσεις. Ο Ζορές και οι φίλοι του γνωρίζουν καλά πως αυτό είναι πολύ ισχυρό επιχείρημα κόντρα στις δικές τους ιδέες για τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να πραγματωθεί ο σοσιαλισμός. Ακόμα και τώρα, θα ήθελαν να δουν σπαράγματα βιομηχανικών προγραμμάτων --τα οποία να παράγουν καταρτισμένοι κοινωνιολόγοι και να αποδέχονται οι εργάτες-- να εισάγονται στις διαπραγματεύσεις εν όψει απεργίας. Θα ήθελαν να δουν την δημιουργία αυτού που ονομάζουν βιομηχανικό κοινοβουλευτισμό, ο οποίος, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον πολιτικό κοινοβουλευτισμό, θα υπονοούσε χειραγωγήσιμες μάζες και δημαγωγούς, που τούς δείχνουν τον δρόμο. Αυτό θα ήταν το στάδιο εκμάθησης του ψευδο-σοσιαλισμού τους και θα μπορούσε να αρχίσει άμεσα.

Με την γενική απεργία, όλες αυτές οι ωραίες ιδέες εξαφανίζονται. Η επανάσταση εμφανίζεται ως απλή και καθαρή εξέγερση, και δεν κρατιέται θέση ούτε για κοινωνιολόγους, ούτε για ανθρώπους της μόδας που προτιμούν τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, ούτε για διανοούμενους που έχουν υιοθετήσει το επάγγελμα του να σκέφτονται για το προλεταριάτο.

Γ. Ο σοσιαλισμός ενέπνεε πάντοτε φόβο εξαιτίας του τεράστιου στοιχείου του άγνωστου που εμπεριέχει· ο κόσμος αισθάνεται ότι ένας μετασχηματισμός τέτοιου είδους δεν θα επέτρεπε επιστροφή. Οι ουτοπιστές χρησιμοποίησαν όλη τη λογοτεχνική τους τέχνη στην προσπάθειά τους να κατευνάσουν την αγωνία μέσω εικόνων τόσο μαγευτικών ώστε να εξοβελιστεί κάθε φόβος· όμως όσο περισσότερο μάζευαν ωραίες υποσχέσεις, τόσο οι σκεπτικοί υποπτευόντουσαν παγίδες -- και σ' αυτό δεν είχαν απόλυτο άδικο, μιας και οι ουτοπιστές θα οδηγούσαν τον κόσμο σε καταστροφές, τυραννία και ηλιθιότητα αν έβρισκαν πρόθυμα αυτιά.

Ο Μαρξ ήταν βαθιά πεπεισμένος ότι η κοινωνική επανάσταση στο όνομα της οποίας μιλούσε θα αποτελούσε μια ανεπίστρεπτη μεταμόρφωση και ότι θα σηματοδοτούσε ένα απόλυτο διαχωρισμό ανέμσα σε δύο ιστορικές εποχές. Επέστρεφε συχνά σ' αυτή την ιδέα ενώ ο Ένγκελς προσπαθούσε να δείξει, μέσω εικόνων που καμμιά φορά ήταν λίγο πομπώδεις, το ότι η οικονομική χειραφέτηση θα ήταν το σημείο αναχώρησης για μια εποχή που δεν θα είχε σχέση με το παρελθόν. Απορρίπτοντας όλες τις ουτοπίες, αυτοί οι δύο θεμελιωτές αποκήρυξαν και κάθε πηγή δια μέσω της οποίας οι προκάτοχοί τους καθιστούσαν την προοπτική της επανάστασης λιγότερο τρομακτική· όσο όμως δυνατές και αν ήταν οι εντυπώσεις που χρησιμοποίησαν, τα αποτελέσματα που παρήγαγαν εξακολουθούν να είναι πολύ κατώτερα από αυτά που παράγονται από την επίκληση της γενικής απεργίας. Η αντίληψη αυτή το καθιστά αδύνατο να μη δούμε ότι ένα είδος ασταμάτητο κύμα θα περάσει πάνω από τον παλιό πολιτισμό.

Υπάρχει κάτι πολύ τρομακτικό σε τούτο. Αλλά νομίζω ότι είναι απόλυτα απαραίτητο να επιμείνουμε σ' αυτό το στοιχείο του σοσιαλισμού αν είναι να διατηρήσουμε την πλήρη του παιδευτική αξία. Οι σοσιαλιστές πρέπει να πειστούν ότι η εργασία στην οποία αφιερώνονται είναι σοβαρή, επιβλητική, και Υψηλή εργασία. Μόνο με την προϋπόθεση αυτή θα μπορέσουν να αντέξουν τις αμέτρητες θυσίες που τους επιβάλλονται από μια προπαγάνδα η οποία δεν μπορεί να προσφέρει ούτε τιμές, ούτε κέρδη, ούτε καν άμεση διανοητική ικανοποίηση. Ακόμα και αν το μόνο αποτέλεσμα της ιδέας της γενικής απεργίας ήταν να κάνει την σοσιαλιστική αντίληψη πιο ηρωική, θα έπρεπε για αυτόν τον λόγο και μόνον να την βλέπουμε ως κάτι που έχει ανεκτίμητη αξία.

Οι ομοιότητες που έχω μόλις υποδείξει ότι υπάρχουν ανάμεσα στον Μαρξισμό και την γενική απεργία θα μπορούσαν να προεκταθούν και να εμβαθυνθούν περαιτέρω. Αν έχουν ως τώρα αγνοηθεί, ο λόγος είναι ότι μάς κάνει μεγαλύτερη εντύπωση η μορφή των πραγμάτων από ότι το περιεχόμενό τους· πολλοί άνθρωποι βρίσκουν μεγάλες δυσκολίες στο να πειστούν ότι μπορεί να υπάρχουν παράλληλοι ανάμεσα σε μια φιλοσοφία που βασίζεται στον εγελιανισμό και τις νοητικές κατασκευές ανθρώπων που δεν έχουν καμία υψηλή κουλτούρα.

[...]

Έχω πει ότι ο Μαρξ απέρριψε κάθε προσπάθεια να καθοριστούν οι συνθήκες μιας μελλοντικής κοινωνίας: δεν μπορούμε να υπερτονίσουμε το σημείο αυτό, διότι δείχνει ότι ο Μαρξ πήρε θέση εκτός του πεδίου της αστικής επιστήμης. Το δόγμα της γενικής απεργίας απίσης αποκηρύττει αυτή την επιστήμη, και πολλοί καθηγητές κατά συνέπεια κατηγορούν την νέα σχολή [του συνδικαλιστικού Μαρξισμού] για το ότι έχει μόνον αρνητικές ιδέες· ο δικός τους στόχος, από την άλλη, είναι ο ευγενής στόχος του να οικοδομήσουν την γενική ευτυχία. Οι αρχηγοί της σοσιαλδημοκρατίας, νομίζω, δεν ήταν και πολύ Μαρξιστές στο σημείο αυτό. Λίγα χρόνια πριν, ο Κάουτσκι έγραψε τον πρόλογο σε μια μάλλον κωμική ουτοπία.

[...]

Οι υπέρμαχοι αυτής της άχρηστης ψευδο-επιστήμης [της αστικής κοινωνιολογίας] δεν επέτρεψαν στον εαυτό τους την αμφιβολία όταν αντιμετώπισαν την αντίρρηση, που είναι νόμιμη στην περίπτωση αυτή, ότι οι μέθοδοι υπολογισμού τους ήταν εντελώς ανεπαρκείς για να μπορέσουν να καθορίσουν κάτι. Η αντίληψή τους για την επιστήμη, έχοντας αντληθεί από την αστρονομία, θεωρεί ότι μπορούν να διατυπωθούν τα πάντα δια μέσω κάποιου μαθηματικού νόμου. Προφανώς, δεν υπάρχουν τέτοιου είδους νόμοι στην κοινωνιολογία. [...] Αυτή η ούτως καλούμενη επιστήμη είναι απλώς φλυαρία.

Οι ουτοπιστές αρίστευσαν στην τέχνη της επίδειξης λύσεων στην βάση τέτοιων προκαταλήψεων. Όσο περισσότερο οι επιδείξεις τους ικανοποιούσαν τις απαιτήσεις σχολικού εγχειριδίου, τόσο περισσότερο πειστικές νόμιζαν πως ήταν οι εφευρέσεις τους. Νομίζω ότι η αλήθεια είναι αντίθετη αυτής της πίστης, και ότι θα πρέπει να έχουμε λιγότερη εμπιστοσύνη σε προτάσεις για κοινωνική μεταρρύθμιση όσο περισσότερο βλέπουμε κάθε δυσκολία να φαίνεται να επιλύεται με τρόπο φαινομενικά ικανοποιητικό.

[...]

Ο σοσιαλισμός είναι αναπόφευκτα πολύ δυσνόητος, εφόσον ασχολείται με την παραγωγή, δηλαδή με την πιο μυστήρια όψη της ανθρώπινης δραστηριότητας, και εφόσον προτείνει τον δραστικό μετασχηματισμό αυτής της περιοχής, η οποία είναι και αδύνατο να περιγραφεί με την ευκρίνεια που μπορεί κανείς να εντοπίσει σε πιο επιφανειακά θέματα. Καμία προσπάθεια της σκέψης, καμία διαδικασία γνώσης, κανένα λογικό συμπέρασμα δεν θα μπορέσει ποτέ να διαλύσει το μυστήριο που περιβάλλει τον σοσιαλισμό. Και είναι επειδή ο Μαρξισμός αναγνώρισε επιτέλους αυτό το μυστήριο ως χαρακτηριστικό του σοσιαλισμού που απέκτησε και το δικαίωμα να χρησιμεύσει ως εναρκτήριο σημείο σοσιαλιστικής διερεύνησης.

Αλλά θα πρέπει να προσθέσουμε άμεσα ότι αυτό το μυστήριο αφορά μόνο τη γλώσσα με την οποία προσπαθούμε να περιγράψουμε τις μεθόδους για την επίτευξη του σοσιαλισμού. Η δυσκολία μπορεί να ειπωθεί ότι είναι απλώς και μόνο σχολαστικιστικού τύπου. Δεν μας εμποδίζει στο παραμικρό να οραματιστούμε το προλεταριακό κίνημα με τρόπο ακριβή, πλήρη και εντυπωσιακό, και αυτό μπορεί να επιτευχθεί με το μέσο της ισχυρής εκείνης αντίληψης που έχει συλλάβει το προλεταριακό μυαλό κατά τη διάρκεια των κοινωνικών συγκρούσεων, και που ονομάζεται γενική απεργία. Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι η τελειότητα αυτής της μεθόδου αναπαράστασης θα εξαφανιζόταν άμεσα αν γινόταν οποιαδήποτε απόπειρα να αναλυθεί η γενική απεργία σε ένα σύνολο ιστορικών λεπτομερειών: πρέπει να λαμβάνεται ως αδιαίρετο όλον, και πρέπει η μετάβαση από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό να γίνεται αντιληπτή ως καταστροφή της οποίας η ανάπτυξη υπερβαίνει την περιγραφή.

Η κατάστασή μας μοιάζει κάπως με αυτή των φυσικών, οι οποίοι κάνουν γιγάντιους υπολογισμούς βασισμένοι σε θεωρίες που το πεπρωμένο τους είναι να ξεπεραστούν. Στις μέρες μας, έχουμε εγκαταλείψει κάθε ελπίδα του να ανακαλύψουμε μια πλήρη επιστήμη της φύσης. Το θέαμα των σύγχρονων επιστημονικών επαναστάσεων δεν είναι ενθαρρυντικό για τους επιστήμονες, και αναμφίβολα έχει οδηγήσει πολλούς --είναι φυσικό-- να ανακηρύξουν την χρεοκοπία της επιστήμης. Όμως θα πρέπει να ήμασταν τρελοί για να εκχωρήσουμε την διαχείριση της βιομηχανίας σε μάγους, μέντιουμ και θαυματοποιούς. Ο φιλόσοφος που δεν αναζητά την πρακτική εφαρμογή των θεωριών του μπορεί να αναλάβει την οπτική γωνία του μελλοντικού ιστορικού της επιστήμης, και κατόπιν να αμφισβητήσει τον απόλυτο χαρακτήρα των σημερινών επιστημονικών θεωριών. Αλλά έχει όση άγνοια έχει και ο σημερινός φυσικός όταν του ζητείται να διορθώσει τις εξηγήσεις που δίνει ο δεύτερος. Πρέπει λοιπόν να αναζητήσει καταφύγιο στον σκεπτικισμό;

Σήμερα, κανένας φιλόσοφος που να αξίζει τον κόπο ενασχόλησης δεν δέχεται την σκεπτικιστική θέση. Ο μεγάλος τους στόχος, αντίθετα, είναι να αποδείξουν την νομιμότητα μιας επιστήμης η οποία όμως δεν ισχυρίζεται ότι γνωρίζει την αληθινή φύση των πραγμάτων, και η οποία περιορίζεται σε σχέσεις που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πρακτικούς σκοπούς. Είναι επειδή η κοινωνιολογία βρίσκεται στα χέρια ανθρώπων που είναι ανίκανοι φιλοσοφικής συλλογιστικής που γίνεται εφικτό να μάς επιτίθενται (στο όνομα της μικρής επιστήμης) για το γεγονός ότι μας ικανοποιούν μέθοδοι που βασίζονται στους νόμους της δράσης, οι οποίοι μας αποκαλύπτονται απ' όλα τα μεγάλα ιστορικά κινήματα.

Το να προχωρούμε σε επιστημονική βάση σημαίνει, πρώτα από όλα, το να γνωρίζουμε ποιες δυνάμεις υπάρχουν στον κόσμο και κατόπιν, το να παίρνουμε μέτρα ώστε να μπορούμε να τις χρησιμοποιήσουμε, συλλογιζόμενοι με βάση την εμπειρία. Για αυτό λέω ότι δεχόμενοι την ιδέα της γενικής απεργίας, αν και γνωρίζουμε ότι είναι μύθος, προχωρούμε ακριβώς όπως ένας σύγχρονος φυσικός, ο οποίος έχει απόλυτη εμπιστοσύνη στην επιστήμη του, αν και γνωρίζει ότι στο μέλλον η επιστήμη αυτή θα φαίνεται απαρχαιωμένη. Εμείς είμαστε αυτοί που έχουν πραγματικό επιστημονικό πνεύμα, ενώ οι κριτές μας έχουν χάσει επαφή τόσο με τη σύγχρονη επιστήμη όσο και με τη φιλοσοφία. Και έχοντάς το αποδείξει, είμαστε ήσυχοι με τη συνείδησή μας.


Κεφάλαιο 5
Η πολιτική γενική απεργία

I
Οι πολιτικοί είναι άνθρωποι των οποίων το μυαλό οξύνεται μοναδικά εξαιτίας της αχόρταγης τους όρεξης, και στους οποίους το κυνήγι για μια εργασία που θα εξασφαλίσει την άνεση βοηθά να αναπτυχθεί η πανουργία που θα ζήλευαν Απάτσι. Βλέπουν τους καθαρά προλεταριακούς οργανισμούς με τρόμο και τους απαξιώνουν όσο μπορούν. [...] Αλλά όταν αντιληφθούν ότι το μίσος τους είναι αδύναμο, ότι η απαξία τους δεν παρεμποδίζει την λειτουργία αυτών των περιφρονημένων οργανισμών, και ότι αυτοί έχουν αντίθετα γίνει ισχυροί, τότε αναζητούν τρόπο να εκμεταλλευτούν για ίδιον όφελος τις δυνάμεις που δημιούργησε το προλεταριάτο.

[...]

Οι πολιτικοί έχουν συχνά εμπλακεί σε απεργίες, επιθυμώντας να καταστρέψουν το κύρος των αντιπάλων τους και να αδράξουν την εμπιστοσύνη των εργατών. [...] Ορισμένοι σοσιαλιστές πολιτικοί [...] έχουν εκπληκτικό ταλέντο στον συνδυασμό των ενστίκτων εξέγερσης και των εκλογικών δυνάμεων. Ήταν αναπόφευκτο λοιπόν κάποιοι να έχουν την ιδέα ότι τα μεγάλα κινήματα των μαζών μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πολιτικούς σκοπούς.

Η ιστορία της Αγγλίας μας δίνει αρκετά παραδείγματα μιας κυβέρνησης που υποχωρεί όταν πραγματοποιούνται πολλές διαδηλώσεις ενάντια στα μέτρα της, αν και ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να απωθήσει κάθε επίθεση κόντρα στους υπάρχοντες θεσμούς. Φαίνεται να είναι παραδεκτή αρχή της κοινοβουλευτικής διακυβέρνησης ότι η πλειοψηφία δεν μπορεί να επιμείνει στο να ακολουθεί σχέδια τα οποία δημιουργούν λαϊκές διαμαρτυρίες υπερβολικά σοβαρού είδους. Πρόκειται για μια από τις εφαρμογές της αρχής του συμβιβασμού στην οποία βασίζεται το σύστημα αυτό. Κανένας νόμος δεν έχει ισχύ όταν μια μειονότητα τον βλέπει ως τόσο καταπιεστικό ώστε να ξεσηκωθεί σε βίαια αντίσταση. Οι μεγάλες βίαιες διαδηλώσεις είναι ένδειξη ότι δεν απέχει πολύ η στιγμή που μπορεί να εξσπάσει ένοπλη εξέγερση. Οι κυβερνήσεις που σέβονται τις παλιές παραδόσεις υποχωρούν μπροστά σε τέτοιες διαδηλώσεις.

Ανάμεσα στην πρώτη απλή απειλή επεισοδίων και την εξέγερση μπορεί να λάβει χώρα μια πολιτική γενική απεργία, η οποία μπορεί να λάβει οποιαδήποτε από μια σειρά μορφών: μπορεί να είναι ειρηνική και μικρής διάρκειας, με στόχο να δείξει στην κυβέρνηση ότι έχει πάρει λάθος δρόμο και ότι υπάρχουν δυνάμεις που μπορούν να της αντισταθούν· ή μπορεί να είναι η πρώτη πράξη σε μια σειρά αιματηρών εξεγέρσεων.

[...]

Συχνά έχει προταθεί [από κοινοβουλευτικούς σοσιαλιστές] να τεθεί υπό αίρεση η κυβέρνηση με τον τρόπο αυτό, με την διακοπή εργασίας στα ανθρακωρυχεία ή στους σιδηροδρόμους. Για να δημιουργήσουν αυτές οι τακτικές τις συνέπειες που είναι επιθυμητές, η απεργία πρέπει να ξεσπάσει απροειδοποίητα με την πρώτη διαταγή του κόμματος, και πρέπει να σταματήσει τη στιγμή που το κόμμα υπογράφει συμφωνία με την κυβέρνηση. Για τους λόγους αυτούς, οι πολιτικοί είναι τόσο ένθερμοι υποστηρικτές της κεντρικής διοίκησης των συνδικάτων και μιλούν τόσο πολύ για πειθαρχία. Είναι καλά κατανοητό ότι αυτή η πειθαρχία είναι τέτοιου είδους ώστε να υποτάξει το προλεταριάτο στον έλεγχό τους.

[...]

Η πολιτική γενική απεργία έχει αυτό το τεράστιο πλεονέκτημα, ότι δεν θέτει σε μεγάλο κίνδυνο τις πολύτιμες ζωές των πολιτικών. [...] Ο Ζορές, που φοβάται μην θορυβήσει τους πελάτες του, τους χρηματιστές [...] θαυμάζει πολύ κάθε κίνημα που έχει απαλλαγεί από τις βίαιες πράξεις που "προκαλούν θλίψη στην ανθρωπότητα." Αλλά δεν είναι κατά συνέπεια και αμετανόητος εχθρός της πολιτικής γενικής απεργίας.

[...] Αυτό που έγινε [στην περίπτωση του Βελγίου] ήταν λοιπόν κάτι μάλλον αντίθετο με την προλεταριακή γενική απεργία, εφόσον οι εργάτες [δια της πολιτικής γενικής απεργίας] υπηρέτησαν τους στόχους του Κράτους και των καπιταλιστών.

[...]

Η βελγική αυτή εμπειρία δεν στερείται ενδιαφέροντος, διότι μάς καθιστά σαφές ότι η προλεταριακή γενική απεργία και η πολιτική γενική απεργία είναι διαμετρικά αντίθετες.

[...]

Όλος ο βελγικός σοσιαλισμός τείνει προς την ανάπτυξη του κρατικού βιομηχανισμού και της σύστασης μιας τάξης εργατο-δημοσίων υπαλλήλων που θα πειθαρχούνταν αυστηρά κάτω από το σιδηρό χέρι των ηγετών που αποδέχεται η δημοκρατία. Είναι αρκετά φυσικό λοιπόν σε μια τέτοια χώρα η γενική απεργία να γίνεται αντιληπτή με πολιτική μορφή. Υπό τέτοιες συνθήκες, ο μόνος στόχος της λαϊκής εξέγερσης πρέπει να είναι να παραδώσει την πολιτική ισχύ από τη μια ομάδα πολιτικών στην άλλη -- με τον λαό να παραμένει το παθητικό ζώο που υπομένει τον ζυγό.

[...]

Έχουμε λοιπόν εδώ ένα κριτήριο το οποίο θα χρησιμεύσει για να διακρίνουμε μεταξύ δύο ειδών κινήματος τα οποία γενικά τείνουν να σηματοδοτούνται με το ίδιο όνομα. Μελετήσαμε μια προλεταριακή γενική απεργία, η οποία είναι ένα αδιαίρετο όλον. Τώρα θα πρέπει να σκεφτούμε για την γενική πολιτική απεργία, η οποία συνδυάζει τα περιστατικά της οικονομικής εξέγερσης με πολλά άλλα στοιχεία που εξαρτώνται από συστήματα ξένα προς την οικονομία. Στην πρώτη περίπτωση, δεν μπορούμε να μελετήσουμε καμία λεπτομέρεια αποσπασματικά. Στην δεύτερη, τα πάντα εξαρτώνται από την τέχνη με την οποία συνδυάζονται ετερογενείς λεπτομέρειες. Στην περίπτωση αυτή [της πολιτικής γενικής απεργίας], τα μέρη πρέπει να εξετάζονται χωριστά, και πρέπει να γίνεται προσπάθεια να εναρμονιστούν. Θα σκεφτόταν κανείς ότι ένα τέτοιο καθήκον θα έπρεπε να γίνει αντιληπτό ως καθαρά ουτοπικό (ή ακόμα και μάλλον παράλογο) από όσους έχουν την συνήθεια να έχουν τόσες πρακτικές αντιρρήσεις ως προς την προλεταριακή γενική απεργία. Αλλά αν το προλεταριάτο, δεν μπορεί υποτίθεται να κάνει τίποτε μόνο του, οι πολιτικοί μπορούν να κάνουν τα πάντα. Δεν είναι ένα από τα δόγματα της δημοκρατίας ότι η ευφυία των δημαγωγών μπορεί να ξεπεράσει κάθε εμπόδιο;

Δεν θα κάνω παύση εδώ ώστε να συζητήσω τις πιθανότητες επιτυχίας που έχουν αυτές οι τακτικές. Το αφήνω στους σπεκουλαδόρους που διαβάζουν Ουμανιτέ να ανακαλύψουν πώς η πολιτική γενική απεργία μπορεί να εμποδιστεί από το να καταλήξει στην αναρχία. Το μόνο μου ενδιαφέρον στις σελίδες που ακολουθούν θα είναι να φωτίσω πλήρως την μεγάλη διαφορά ανάμεσα στις δύο αντιλήψεις της γενικής απεργίας.

ΙΙ

Είδαμε ότι η ιδέα της συνδικαλιστικής γενικής απεργίας περιέχει μέσα της όλο τον προλεταριακό σοσιαλισμό· δεν βρίσκουμε απλώς όλα τα πραγματικά του στοιχεία εκεί, αλλά βλέπουμε ότι είναι επίσης ομαδοποιημένα με τον ίδιο τρόπο όπως στους κοινωνικούς αγώνες, και οι κινήσεις τους είναι αυτές ακριβώς που αρμόζουν στη φύση τους. Θα ήταν αντίθετα αδύνατο να βρούμε οποιαδήποτε εικόνα που θα μπορούσε εξίσου τέλεια να αναπαραστήσει τον σοσιαλισμό των πολιτικών. Όμως, η μετατροπή της πολιτικής γενικής απεργίας στον κεντρικό άξονα της τακτικής των σοσιαλιστών εκείνων που είναι ταυτόχρονα επαναστάτες και κοινοβουλευτικοί επιτρέπει το να αντλήσουμε μια ακριβή αντίληψη για το τι τούς χωρίζει από τους συνδικαλιστές.

Α). Βλέπουμε άμεσα ότι η πολιτική γενική απεργία δεν προϋποθέτει την επικέντρωση του ταξικού αγώνα στο πεδίο μάχης όπου το προλεταριάτιο επιτίθεται στη μπουρζουαζία --η διαίρεση της κοινωνίας σε δύο ανταγωνιστικούς στρατούς εξαφανίζεται-- διότι αυτού του είδους η εξέγερση είναι εφικτή με οποιουδήποτε είδους κοινωνική δομή. Στο παρελθόν, πολλές επαναστάσεις ήταν αποτελέσματα συμμαχιών μεταξύ δυσαρεστημένων ομάδων. Οι σοσιαλιστές συγγραφείς έχουν συχνά υποδείξει ότι οι φτωχότερες τάξεις έχουν ουκ ολίγες φορές επιτρέψει στον εαυτό τους να σφαγιαστούν χωρίς σκοπό, εκτός από το να δώσουν την ισχύ σε νέους αρχηγούς οι οποίοι είχαν πολύ έξυπνα καταφέρει να χρησιμοποιήσουν για δικούς τους σκοπούς την παροδική δυσαρέσκεια του λαού ενάντια στην προηγούμενη εξουσία.

[...]

Β. -1). Περαιτέρω, δεν θα ήταν πλέον αληθές ότι περιέχεται η όλη οργάνωση του προλεταριάτου μέσα στον επαναστατικό συνδικαλισμό. Εφόσον η συνδικαλιστική γενική απεργία δεν θα ήταν πλέον ολόκληρη η επανάσταση, θα οργανώνονταν πλάι στα συνδικάτα και άλλες οργανώσεις. Εφόσον η απεργία θα ήταν απλώς μια λεπτομέρεια που θα συνταίριαζε έξυπνα με πολλά ακόμα περιστατικά που πρέπει να ενεργοποιηθούν την κατάλληλη στιγμή, τα συνδικάτα θα έπρεπε να περιμένουν τις διαταγές πολιτικών επιτροπών, ή τουλάχιστον να συνεργαστούν με πλήρη συμφωνία με τις επιτροπές που εκπροσωπούν την ανώτερη ευφυία του σοσιαλιστικού κινήματος.

[...]

Β.-2) Αν η συνδικαλιστική γενική απεργία συνδέεται με την ιδέα μιας εποχής μεγάλης οικονομικής προόδου, η πολιτική γενική απεργία εξυπακούει, αντί για αυτό, μια εποχή παρακμής. Η εμπειρία δείχνει ότι οι τάξεις που βρίσκονται στην κατηφόρα μαγεύονται ευκολότερα από τις σφαλερές παροτρύνσεις των πολιτικών από ότι οι τάξεις που βρίσκονται σε πορεία ανόδου, έτσι ώστε να φαίνεται να υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στην πολιτική αντιληπτικότητα των ανθρώπων και τις συνθήκες υπό τις οποίες ζουν. Οι πλούσιες τάξεις μπορεί συχνά να δράσουν απερίσκεπτα, διότι έχουν υπερβολικά πολύ εμπιστοσύνη στις δυνάμεις τους, να δουν το μέλλον με υπερβολική σιγουριά και να παρασυρθούν προσωρινά από την φερνήρη επιθυμία για δόξα. Οι τάξεις που αδυνατίζουν είναι συνηθισμένο να βάζουν την εμπιστοσύνη τους σε ανθρώπους που τούς υπόσχονται προστασία από το Κράτος, χωρίς ποτέ να προσπαθούν να καταλάβουν πώς θα μπορούσε η προστασία αυτή να εναρμονιστεί με τα αντιφατικά τους συμφέροντα. Μπαίνουν πρόθυμα σε οποιαδήποτε συμμαχία δημιουργείται με σκοπό την πίεση στην κυβέρνηση για εκχωρήσεις. Θαυμάζουν έντονα τους τσαρλατάνους που μιλούν με αυτοπεποίθηση. Ο σοσιαλισμός πρέπει να είναι πάρα πολύ προσεκτικός αν δεν θέλει να πέσει στο επίπεδο αυτού που ο Ένγκελς αποκάλεσε πομπώδη αντισημιτισμό, και οι συμβουλές του Ένγκελς για το θέμα αυτό δεν έχουν πάντοτε ακολουθηθεί.

Η πολιτική γενική απεργία προϋποθέτει ότι εντελώς διαφορετικές κοινωνικές ομάδες θα έχουν την ίδια πίστη στην μαγική δύναμη του Κράτους. Η πίστη αυτή δεν λείπει ποτέ ανάμεσα σε ομάδες που βρίσκονται σε παρακμή και η ύπαρξή της επιτρέπει στους μπαρουφολόγους να αναπαραστούν τους εαυτούς τους ως ικανούς να πετύχουν τα πάντα. Η πολιτική γενική απεργία θα βοηθούνταν πολύ από την ηλιθιότητα των φιλανθρώπων. Και η ηλιθιότητα αυτή είναι πάντα αποτέλεσμα του εκφυλισμού των πλούσιων τάξεων. Οι πιθανότητες επιτυχίας της θα ενισχύονταν από το γεγονός ότι θα είχε να αντιμετωπίσει δειλούς και αποθαρρυμένους καπιταλιστές.

Β. -3) Κάτω από τέτοιες συνθήκες δεν θα ήταν πλέον εφικτό να αγνοηθούν τα σχέδια για το μέλλον της κοινωνίας. Τα σχέδια αυτά, τα οποία ο Μαρξισμός γελοιοποιεί και τα οποία η συνδικαλιστική γενική απεργία αγνοεί, θα γινόντουσαν βασικά στοιχεία του νέου συστήματος. Η πολιτική γενική απεργία δεν θα μπορούσε να προκηρυχθεί πριν γίνει γνωστό με απόλυτη βεβαιότητα ότι το πλαίσιο για την μελλοντική οργάνωση είναι έτοιμο.

[...]

Υπάρχουν πολλοί νεαροί δικηγόροι χωρίς προοπτικές καριέρας που έχουν γεμίσει τεράστια σημειωματάρια με τα λεπτομερή τους εγχειρήματα κοινωνικής οργάνωσης. [...] [για τους υποστηρικτές της πολιτικής γενικής απεργίας] η επανάσταση εξαρτάται πολύ λιγότερο από τις συνθήκες που είχε κατά νου ο Μαρξ από ότι από τις προσπάθειες άγνωστων ευφυιών.

Γ. Έχω ήδη επιστήσει την προσοχή στην τρομακτική φύση της επανάστασης όπως την αντιλαμβάνεται ο Μαρξ και οι συνδικαλιστές, και έχω πει ότι είναι πολύ σημαντικό να διατηρηθεί ο χαρακτήρας του απόλυτου και ανεπίστρεπτου μετασχηματισμού, διότι συνεισφέρει έντονα στο να δώσει στον σοσιαλισμό την υψηλή παιδευτική του αξία. Η βαθιά σοβαρή εργασία που γίνεται από το προλεταριάτο δεν θα μπορούσε να ιδωθεί με καμία έγκριση από τους βολεψάκηδες ακολούθους των πολιτικών μας. Οι τελευταίοι επιθυμούν να καθησυχάσουν τη μπουρζουαζία και υπόσχονται να μην επιτρέψουν στον λαό να παραδοθεί εντελώς στα αναρχικά του ένστικτα. Εξηγούν στη μπουρζουαζία ότι δεν ονειρεύονται καν να καταστείλουν τον μεγάλο κρατικό μηχανισμό, αλλά ότι ως σοφοί σοσιαλιστές επιθυμούν δύο πράγματα: να αποκτήσουν έλεγχο πάνω σ' αυτή τη μηχανή ώστε να βελτιώσουν τη λειτουργία της και να την κάνουν να λειτουργεί ώστε να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των φίλων τους όσο γίνεται, και να βεβαιωθούν για την σταθερότητα της διακυβέρνησης, η οποία και θα είναι πολύ ευνοϊκή για τους επιχειρηματίες. [...] Οι σοσιαλιστές χρηματιστές δεν έχουν διαβάσει Τοκβίλ, αλλά κατανοούν ενστικτωδώς ότι η συντήρηση ενός έντονα συγκεντρωτικού, πολύ αυταρχικού και πολύ δημοκρατικού Κράτους τους προσφέρει τεράστια μέσα και τους προστατεύει από την προλεταριακή επανάσταση. Οι μετασχηματισμοί που οι φίλοι τους, οι κοινοβουλευτικοί σοσιαλιστές, θα υλοποιήσουν, θα πρέπει πάντα να είναι πολύ περιορισμένου εύρους και θα είναι πάντοτε εφικτό, χάρη στο Κράτος, να διορθωθεί κάθε απρέπεια που τυχόν προκύψει.

Η γενική απεργία των συνδικαλιστών διώχνει από τον σοσιαλισμό κάθε χρηματιστή που ψάχνει επενδύσεις· η πολιτική απεργία μάλλον τούς ευχαριστεί, διότι θα γινόταν υπό συνθήκες ευνοϊκές για την ισχύ των πολιτικών -- και κατ' επέκταση των εργασιών των οικονομικών τους συμμάχων.

Ο Μαρξ προϋποθέτει, όπως ακριβώς κάνουν οι σοσιαλιστές, ότι η επανάσταση θα είναι απόλυτη και ανεπίστρεπτη, γιατί θα τοποθετήσει τις παραγωγικές δυνάμεις στα χέρια ελεύθερων ανθρώπων, δηλαδή ανθρώπων που μπορούν να διοικήσουν το εργοτάξιο που δημιούργησε ο καπιταλισμός χωρίς να χρειάζονται αφεντικά. Αυτή η αντίληψη δεν θα βόλευε καθόλου τους χρηματιστές και τους πολιτικούς τούς οποίους υποστηρίζουν, διότι και οι δυο τους κάνουν μόνο για το ευγενές επάγγελμα του αφεντικού. Συνεπώς, οι συγγραφείς όλων των μελετών περί μετριοπαθούς σοσιαλισμού αναγκάζονται να δεχτούν ότι ο τελευταίος προϋποθέτει τη διαίρεση της κοινωνίας σε δύο ομάδες: η πρώτη αποτελείται από μια ελίτ που οργανώνεται ως πολιτικό κόμμα, το οποίο υιοθετεί την αποστολή του σκέπτεσθαι για τις απερίσκεπτες μάζες και το οποίο φαντάζεται ότι εφόσον επιτρέπει στις μάζες να απολαμβάνουν τα αποτελέσματα της ανώτερής του φώτισης, έχει κάνει κάτι αξιοθαύμαστο. Η δεύτερη ομάδα είναι το συνολικό σώμα των παραγωγών. Η πολιτική ελίτ δεν έχει άλλο επάγγελμα από αυτό της χρήσης του νου της, και βρίσκει ότι είναι αυστηρά συνεπές με τις αρχές της εμμενούς δικαιοσύνης (της οποίας είναι ο αποκλειστικός νομέας) να δουλεύει το προλεταριάτο για να την ταϊζει και να της προσφέρει τα μέσα για μια ύπαρξη που δεν μοιάζει και πολύ με του ασκητή.

Η διαίρεση αυτή είναι τόσο πρόδηλη που δεν γίνεται γενικά καμία απόπειρα να αποκρυφθεί: οι αξιωματούχοι του σοσιαλισμού μιλούν διαρκώς για το κόμμα ως οργανισμό που έχει δική του ζωή. Στην Διεθνή Σοσιαλιστική Σύνοδο του 1900, το κόμμα προειδοποιήθηκε να μην ακολουθήσει πολιτική που θα μπορούσε να το χωρίσει υπερβολικά από το προλεταριάτο· θα πρέπει να εμπνέει τις μάζες με αυτοπεποίθηση αν επιθυμεί να έχει την στήριξή τους τη μέρα της μεγάλης μάχης. Η μεγάλη κριτική που έκανε ο Μαρξ στους αντιπάλους του στην Συμμαχία ήταν αυτός ακριβώς ο διαχωρισμός των αρχηγών και των ακολούθων, ο οποίος είχε σαν αποτέλεσμα την επανεγκατάσταση του κράτους, και ο οποίος σήμερα είναι τόσο έντονος στη Γερμανία και αλλού.

Αρχική δημοσίευση: Radical Desire

2 σχόλια:

  1. O Ε. Πρεομπραζένσκι για τον Σορέλ και τον γαλλικό συνδικαλισμό http://wp.me/pryYN-Ea

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Σύντροφοι σας ευχαριστώ. Δεν το είχα υπόψη μου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή