Πέμπτη, 3 Νοεμβρίου 2011

Στάθης Κουβελάκης-Ο Λένιν ως αναγνώστης του Χέγκελ: Υποθέσεις για μια ανάγνωση των Σημειώσεων του Λένιν για την Επιστήμη της Λογικής του Χέγκελ (Ι)

Στάθης Κουβελάκης
Ο Λένιν ως αναγνώστης του Χέγκελ: Υποθέσεις για μια ανάγνωση των Σημειώσεων του Λένιν για την Επιστήμη της Λογικής του Χέγκελ
Lenin Reloaded: Toward a Politics of Truth, Duke University Press, 2007
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ήταν απλώς μια έκρηξη από σφαγές σε τεράστια κλίμακα στην καρδιά των ιμπεριαλιστικών εθνών. Μετά από έναν αιώνα σχετικής εσωτερικής ειρήνης, έφερε ταυτόχρονα την κατάρρευση του ιστορικού του αντιπάλου, του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος, το οποίο ουσιαστικά οργανώθηκε υπό την αιγίδα της Δεύτερης Διεθνούς. Ο όρος "καταστροφή" είναι αρκετά αρμόζων, αν και ο Αλαίν Μπαντιού τον χρησιμοποιεί για να αναφερθεί στην τελική διάψευση μιας κάποιας μορφής της χειραφετητικής πολιτικής μετά την πιο πρόσφατη κατάρρευση των ούτως λεγομένων κομμουνιστικών καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης. Αν αναλογιστούμε πως αυτή η δεύτερη καταστροφή χτύπησε την πολιτική ακριβώς αλήθεια που γεννήθηκε ως απάντηση στην προηγούμενη καταστροφή, κάτω απ' το όνομα του "Οκτώβρη του 1917" ή εξίσου το όνομα "Λένιν", τότε αυτό που έκλεισε με αυτή την επανάληψη της καταστροφής είναι η θηλιά του "σύντομου εικοστού αιώνα". Παραδόξως λοιπόν, δεν είναι και τόσο κακή η περίσταση για να επιστρέψουμε πίσω στην αρχή, στην στιγμή που, μέσα στη λάσπη και το αίμα που έπνιξε την Ευρώπη το καλοκαίρι του 1914, πρωτοαναδύθηκε ο εικοστός αιώνας.

Η καταστροφή
Έχοντας τραβηχτεί μέσα στην δίνη της σύγκρουσης, τόσο οι ευρωπαϊκές όσο και οι μη ευρωπαϊκές κοινωνίες απέκτησαν την πρώτη τους εμπειρία του ολικού πολέμου. Ολόκληρη η κοινωνία, τόσο οι στρατιώτες όσο και οι πολίτες, η οικονομία και η πολιτική, το κράτος και η πολιτική κοινωνία (τα συνδικάτα, οι εκκλησίες, τα ΜΜΕ), μετείχαν πλήρως σε μια γενική κινητοποίηση που ήταν απολύτως χωρίς προηγούμενο στην παγκόσμια ιστορία. Η τραυματική διάσταση του γεγονότος δεν είχε κοινό παρανομαστή με καμία προηγούμενη ένοπλη σύγκρουση. Αυτό που αναδύθηκε από την τερατώδη σφαγή των χαρακωμάτων --μια πραγματική βιομηχανία σφαγής, τεχνολογικοποιημένη και εφαρμοσμένη τόσο στο πεδίο μάχης όσο και έξω από αυτό (με τον βομβαρδισμό αμάχων, τον εκτοπισμό πληθυσμών, την στοχευμένη καταστροφή ζωνών που δεν βρισκόντουσαν στο μέτωπο)-- ήταν το γενικευμένο αίσθημα του τέλους ενός ολόκληρου "πολιτισμού". Η βιομηχανία του μαζικού φόνου υπήρξε στενά συνδεδεμένη με μηχανισμούς για τον έλεγχο της κοινωνικής ζωής και των πληθυσμών που εκτίθεντο στην σύγκρουση άμεσα ή έμμεσα. Η αποκαλυπτική αυτή ατμόσφαιρα, της οποίας η ηχώ ακούγεται έντονα σε ολάκερη την κουλτούρα της άμεσα μεταπολεμικής περιόδου (στον πόλεμο γεννήθηκε το Νταντά, μετά ο σουρεαλισμός και οι άλλες αβάν-γκαρντ των δεκαετιών του 1920 και 1930), εμπότιζε όλη την ζωή της εποχής. Μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα για αυτό σήμερα διαβάζοντας το "Φυλλάδιο του Τζούνιους" της Ρόζα Λούξεμπουργκ -- ένα από τα πιο εκπληκτικά κείμενα στην σοσιαλιστική βιβλιογραφία, όπου κάθε σελίδα μαρτυρά για τον χωρίς προηγούμενο χαρακτήρα της βαρβαρότητας που επέλαυνε. 

Η διάσταση αυτή της αποκτήνωσης όλων των κοινωνικών σχέσεων, όσο τρομακτική και να ήταν και να μοιάζει ακόμα, δεν θα πρέπει ωστόσο να αποκρύψει τις μεγάλης κλίμακας καινοτομίες που έφερε μέσα της η σύγκρουση. Είναι πράγματι γνωστό ότι κάθε πόλεμος είναι πραγματικό εργαστήρι για τον "εκσυγχρονισμό" των κοινωνικών σχέσεων, αλλά ο ολικός και ολοκληρωτικός χαρακτήρας του πολέμου αυτού έδωσε στην διαδικασία μια κλίμακα που ήταν ως τότε άγνωστη. Με την ευρείας κλίμακας ίδρυση στρατοπέδων συγκέντρωσης· με πολιτικές απέλασης πληθυσμών και εκκαθάρισης εδαφών (που πριν ήταν "προνόμιο" των αποικιών: η παγκόσμια σύγκρουση έκανε εφικτή ακριβώς την εισαγωγή στις μητροπόλεις του είδους βίας που ως τότε εφαρμοζόταν στην ιμπεριαλιστική περιφέρεια)· με τις μορφές σχεδιασμού και κρατικού ελέγχου της οικονομίας, περιλαμβανομένης της ενσωμάτωσης των συνδικάτων στην πολεμική οικονομία (η οποία πήρε την μορφή της πλήρους καπιταλιστικής εκλογίκευσης, που θεωρητικοποιήθηκε ως τέτοια από τον Ράτεναου)· με την πρόσβαση στην γυναικεία εργασία στη βιομηχανία (με όλες της τις συνέπειες, σε συνδυασμό με την απουσία των ανδρών στο μέτωπο, στο επίπεδο της οικογενειακής δομής, και της αντρικής κυριαρχίας στην κοινωνική ζωή)· με τις μορφές προπαγάνδας που εφαρμόστηκαν σε μεγάλη κλίμακα πάνω στους μαχόμενους και στην κοινή γνώμη από έναν εντυπωσιακό μηχανισμό ελέγχου και πληροφόρησης και την ανάπτυξη νέων μέσων διάδοσης (ραδιόφωνο, κινηματογράφος)· και χωρίς να ξεχνάμε, βέβαια, τις κυβερνήσεις της union sacrée, οι οποίες εξασφάλισαν την συμμετοχή των εργατικών κομμάτων στην κορυφή του κράτους και συνόδεψαν μορφές σχεδιασμού και συναίνεσης στο οικονομικό επίπεδο -- ούτε μια όψη της συλλογικής και της ατομικής ζωής δεν έμεινε ανέγγιχτη από αυτή την εμπειρία, που ήταν πραγματικά ριζοσπαστική. 

Τίποτε δεν θα ήταν πια όπως πριν, και πρώτα απ' όλα το εργατικό κίνημα. Η κατάρρευση της Δεύτερης Διεθνούς, η απόλυτη ανημπόρια της μπροστά στο ξέσπασμα της ιμπεριαλιστικής σύγκρουσης, στην πραγματικότητα αποκάλυπτε απλώς βαθιά ριζωμένες τάσεις, που υπήρχαν αρκετά πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, προς την κατεύθυνση μιας "ενσωμάτωσης" των οργανώσεων του κινήματος αυτού (και ενός μεγάλου μέρους της κοινωνικής του βάσης) μέσα στους συμβιβασμούς που στήριζαν την κοινωνική και πολιτική τάξη των μητροπολιτικών χωρών (κυρίως στην ιμπεριαλιστική της διάσταση). Η "κατάρρευση", με τους όρους του Λένιν, αφορούσε λοιπόν ολόκληρη την πολιτική πρακτική του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος, το οποίο τώρα ήταν αναγκασμένο να αναθεωρήσει ριζικά: "ο παγκόσμιος πόλεμος άλλαξε τις συνθήκες του αγώνα μας και έτσι άλλαξε δραστικά και μας", έγραφε η Λούξεμπουργκ, επικαλούμενη στην συνέχεια την ανάγκη της "αλύπητης αυτοκριτικής" ως "ζωής και ανάσας του προλεταριακού κινήματος."

Ο Λένιν, αν και δεν ήταν βέβαια ο λιγότερο καλά εξοπλισμένος (αν και κατά κάποιο τρόπο δεν το είχε ακόμα συνειδητοποιήσει αυτό), ήταν παρ' όλα αυτά ανάμεσα σ' αυτούς που η καταστροφή τους χτύπησε με τον πιο άμεσο τρόπο. Η έκπληξή του μπροστά στην ομόφωνη ψήφο υπέρ των πολεμικών πιστώσεων από τους γερμανούς σοσιαλδημοκράτες, και πιο γενικά, μπροστά στην κατάρρευση της Διεθνούς και του ορθόδοξου "καουτσκικού" της πυρήνα, όπως επίσης και ο αργός και σπάνιος χαρακτήρας των αρχικών του παρεμβάσεων μετά τον Αύγουστο του 1914, μάς λένε πολλά. Μιλούν όχι τόσο για την (υποτιθέμενη) έλλειψη διαύγειάς του (ακόμα κι αν είναι αλήθεια ότι η προηγούμενη επιθυμία του για "ορθοδοξία" --που δεν μοιραζόταν η Λούξεμπουργκ-- συνεισέφερε στην ψευδαίσθηση που αποκάλυψε αναδρομικά η καταστροφή), αλλά πολύ περισσότερο για τον πραγματικά χωρίς προηγούμενο χαρακτήρα αυτών που συνέβαιναν. 

Αυτό το εμπόδιο για την πολιτική παρέμβαση σηματοδοτήθηκε ακόμα πιο καθαρά από την εξέλιξη της θέσης του Λένιν απέναντι στην συμπεριφορά των επαναστατικών σοσιαλιστών μπροστά στην πραγματικότητα του πολέμου. Την στιγμή που ξέσπασε ο πόλεμος, και που ο "τρόμος" της κατάρρευσης της Διεθνούς ήταν το δυσκολότερο από όλα που έπρεπε να αντέξεις, ο ηγέτης των Μπολσεβίκων εξαπέλυσε ένα σύνθημα "εκτάκτου ανάγκης" το οποίο εντασσόταν ακόμα στην παράδοση της "αντιπολεμικής κουλτούρας" της κατεστραμμένης Διεθνούς. Επρόκειτο για το δημοκρατικό (Ιακωβινιστικο-καντιανό) σύνθημα της "μεταμόρφωσης όλων των ευρωπαϊκών κρατών σε δημοκρατικές Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης", μια μεταμόρφωση που εξυπάκουε και την ανατροπή των γερμανικών, αυστρο-ουγγαρικών και ρωμανωφικών δυναστειών ανάμεσα σε άλλα. Λίγο αργότερα (στα 1915), η θέση αυτή εγκαταλείφθηκε, λόγω του προβληματικού της οικονομικού περιεχομένου (μπορούσε να ερμηνευτεί ως θέση που υποστήριζε έναν εφικτό ενωμένο ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό) και λόγω της κατηγορηματικής απόρριψης απ' τον Λένιν κάθε ευρωκεντρικής αντίληψης της επανάστασης. Ήταν μια απόρριψη που δίχως αμφιβολία προανήγγειλε μια πολύ πεσιμιστική εκτίμηση της κατάστασης του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος: "Πέρασαν για πάντα οι καιροί που το αίτημα της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού ήταν άμεσα συνδεδεμένο με την Ευρώπη". Η παράλληλη κατάφαση εκ μέρους του στην "επαναστατική ηττοπάθεια", με την γραμμή αυτή να εκπροσωπεί μια δραστική καινοτομία για την κουλτούρα του διεθνούς εργατικού κινήματος, έμοιαζε έτσι αναπόσπαστη από τον στοχασμό του για τις καταστροφικές συνέπειες της πολιτικής έκρηξης του Αυγούστου του 1914. Για να είμαστε πιο ακριβείς, έμοιαζε αναπόσπαστη από την ασυνήθιστη ασχολία στην οποία επιδόθηκε ο Λένιν στους μήνες που ακολούθησαν τα γεγονότα αυτά. 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου