Παρασκευή, 18 Νοεμβρίου 2011

Alain Badiou - Χρειαζόμαστε μια λαϊκή πειθαρχία. Η σύγχρονη πολιτική και η κρίση του Αρνητικού (Ι)

Alain Badiou 
Χρειαζόμαστε μια λαϊκή πειθαρχία. Η σύγχρονη πολιτική και η κρίση του Αρνητικού
Critical Inquiry, τευχ. 645, 2008. Αναδημοσίευση, European Graduate School.
Μτφρ.: Lenin Reloaded

Ερώτηση: Θα θέλαμε να ξεκινήσουμε ζητώντας σας να διαλευκάνετε την σχέση ανάμεσα στη φιλοσοφία και την πολιτική. Τι εννοείτε όταν μιλάτε, για παράδειγμα, για μια "στρατευμένη φιλοσοφία";

AB : Η σχέση της φιλοσοφίας με το πολιτικό ήταν θεμελιώδης εξ αρχής. Δεν είναι κάτι που εφήυρε η νεωτερικότητα. Το κεντρικό έργο του Πλάτωνα λέγεται Πολιτεία, και είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στο ζήτημα της πόλης. Ο σύνδεσμος αυτός παρέμεινε θεμελιώδης σ' όλη την ιστορία της φιλοσοφίας. Αλλά νομίζω ότι υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι να δομηθεί αυτή η σχέση.

Ο πρώτος τρόπος δίνει στη φιλοσοφία την ευθύνη να βρει ένα θεμέλιο για το πολιτικό. Η φιλοσοφία καλείται να αναδομήσει το πολιτικό στη βάση αυτού του θεμελίου. Το ρεύμα αυτό επιχειρηματολογεί πως είναι εφικτό να εντοπιστεί, για κάθε πολιτική, μια ηθική νόρμα, και πως η φιλοσοφία  θα πρέπει κατ' αρχάς να έχει το καθήκον να αναδομήσει ή να ονομάσει αυτή τη νόρμα και κατόπιν να κρίνει τη σχέση ανάμεσα στη νόρμα αυτή και στην πολλαπλότητα των πολιτικών πρακτικών. Με αυτή την έννοια, λοιπόν, αυτό το οποίο ανοίγει τη σχέση ανάμεσα στη φιλοσοφία και την πολιτική είναι τόσο η ιδέα ενός θεμελίου όσο και μια ηθική αντίληψη του πολιτικού. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη κατεύθυνση που είναι εντελώς διαφορετική. Η κατεύθυνση αυτή ισχυρίζεται πως κατά κάποιο τρόπο η πολιτική είναι πρωταρχική  και πως το πολιτικό υπάρχει χωρίς τη φιλοσοφία, πριν απ' αυτή και διαφορετικά απ' αυτή.  Το πολιτικό θα ήταν τότε αυτό που εγώ ονομάζω "προϋπόθεση" της πολιτικής. Στην περίπτωση αυτή, η σχέση ανάμεσα στην φιλοσοφία και την πολιτική θα ήταν, τρόπον τινά, "αναδρομική." Δηλαδή, θα ήταν μία σχέση στην οποία η φιλοσοφία θα τοποθετούνταν μέσα στις πολιτικές διαμάχες με σκοπό να τις διαλευκάνει. Σήμερα, στην εξαιρετικά θολή κατάσταση που απαρτίζει το γενικό σύστημα της σύγχρονης πολιτικής, η φιλοσοφία μπορεί να προσπαθήσει να διαλευκάνει την κατάσταση χωρίς να προσποιείται πως "δημιουργεί" καταστάσεις. Η φιλοσοφία έχει ως προϋπόθεση και ορίζοντά της την απτή κατάσταση διαφορετικών πολιτικών πρακτικών, και θα προσπαθήσει, μέσα σ' αυτές τις καταστάσεις, να βρει τα εργαλεία της διαύγασης, της νομιμοποίησης και τα λοιπά. Το ρεύμα αυτό  παίρνει σοβαρά την ιδέα ότι η ίδια η πολιτική είναι μια αυτονομία της σκέψης, ότι είναι μια συλλογική πρακτική με μια ευφυία συγκεκριμένα δική της.

Σήμερα είναι ξεκάθαρο πως το ζήτημα είναι ιδιαίτερα δύσκολο, μιας και δεν βρισκόμαστε πια σε μια κατάσταση στην οποία υπάρχει ένας ξεκάθαρος διαχωρισμός ανάμεσα στις δύο αντίθετες πολιτικές κατευθύνσεις -- όπως υπήρχε στον εικοστό αιώνα. Δεν συμφωνούσαν βέβαια όλοι για την ακριβή φύση των αντιτιθέμενων πολιτικών, συμφωνούσαν όμως όλοι πως επρόκειτο για μια αντίθεση ανάμεσα σε μια κλασική, αστικοδημοκρατική πολιτική και σε μια άλλη, επαναστατική επιλογή. Στους κύκλους των επαναστατών, ήρθαμε σε παθιασμένες και ακόμα και βίαιες διαμάχες για το ποιος ήταν ακριβώς ο "πραγματικός δρόμος", αλλά όχι για την ίδια την ύπαρξη αυτής της οικουμενικής αντίθεσης.  Σήμερα δεν υπάρχει συμφωνία σε ό,τι αφορά την ύπαρξη μιας θεμελιακής αντίθεσης αυτού του είδους, και συνεπώς ο δεσμός ανάμεσα στη φιλοσοφία και την πολιτική έχει γίνει πολυπλοκότερος και πιο δυσδιάκριτος. Πρόκειται όμως βασικά για το ίδιο καθήκον: η φιλοσοφία προσπαθεί να διαλευκάνει την πολλαπλή κατάσταση της απτής πολιτικής, και να νομιμοποιήσει τις επιλογές που γίνονται σ' αυτόν τον χώρο.

Ε: Βλέπετε λοιπόν τις δικές σας φιλοσοφικές παρεμβάσεις ως κάτι που λαμβάνει χώρα μέσα σ' αυτή τη νέα κατάσταση που περιγράφετε ως "πολυπλοκότερη και πιο δυσδιάκριτη" από ότι αυτή της κλασικής σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο αντιτιθέμενες πολιτικές κατευθύνσεις;

AB: Οπωσδήποτε. Κατά συνέπεια, βλέπω τη φιλοσοφία μου ως κληρονόμο των μεγάλων κινημάτων αμφισβήτησης της δεκαετίας του εξήντα. Στην πραγματικότητα, η φιλοσοφία μου αναδύθηκε από τα κινήματα. Αυτά. Είναι μια φιλοσοφία αφοσίωσης, στράτευσης, με μια κάποια πιστότητα προς τον Σαρτρ, αν θέλετε, ή προς τον Μαρξισμό. Αυτό το οποίο μετρά  είναι πως ο διανοούμενος στρατεύεται πολιτικά και αφοσιώνεται στο λαό και τους εργάτες ή παίρνει το μέρος τους. Κινούμαι μέσα σ' αυτή την παράδοση. Η φιλοσοφία μου προσπαθεί να κρατήσει ζωντανή όσο καλύτερα μπορεί (δεν είναι πάντα εύκολο) την ιδέα ότι υπάρχει μια πραγματική εναλλακτική λύση στην κυρίαρχη πολιτική και ότι δεν είμαστε υποχρεωμένοι να συσπειρωνόμαστε γύρω από την συναίνεση που τελικά αφορά την ενότητα του παγκόσμιου καπιταλισμού και του αντιπροσωπευτικού, δημοκρατικού κράτους. Θα έλεγα λοιπόν πως εργάζομαι κάτω απ' την προϋπόθεση της κατάστασης της πολιτικής πραγματικότητας με στόχο να κρατήσω ζωντανή φιλοσοφικά, την ιδέα του εφικτού του ανοίγματος μιας πολιτικής που θα ονόμαζε πολιτική της χειραφέτησης, αλλά που θα μπορούσε επίσης να ονομαστεί ριζοσπαστική ή επαναστατική πολιτική -- όροι που σήμερα αποτελούν επίδικα, αλλά που παρ' όλα αυτά εκπροσωπούν μια δυνατότητα διαφορετική από την κυρίαρχη.

Ε: Αναφέρατε τον Σαρτρ σε ένα πλαίσιο όπου θα περίμενε κανείς το όνομα Αλτουσέρ. Ποιά είναι η σχέση σας με την αλτουσεριανή παράδοση; 

AB: Η αλτουσεριανή παράδοση είναι εξαιρετικά σημαντική, και έχω αφιερώσει πολλά κείμενα στον Αλτουσέρ. Αναφέρω τον Σαρτρ απλά επειδή η φιλοσοφική μου νεότητα ήταν σαρτρική πριν την συνάντησή μου με τον Αλτουσέρ. Νομίζω πως το αλτουσεριανό ρεύμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό διότι έδωσε νέα ζωή και δύναμη στον δεσμό ανάμεσα στη φιλοσοφία και την πολιτική, με έναν λιγότερο ιδεαλιστικό τρόπο -- δηλαδή με μια μορφή που δεν περνούσε πια απ' την μορφή της συνείδησης. Στον Σαρτρ, βέβαια, εξακολουθούμε να βρίσκουμε το κλασικό μοντέλο του διανοούμενου  που συλλαμβάνεται κυρίως με όρους συνείδησης, ενός διανοούμενου που πρέπει να έρθει σε επαφή με τον αγώνα και τις εργατικές οργανώσεις, είτε πρόκειται για τα συνδικάτα είτε για τα κομμουνιστικά κόμματα.  Το μεγαλείο του Αλτουσέρ βρίσκεται στο γεγονός ότι πρότεινε ένα νέο σχήμα, στο οποίο η σχέση ανάμεσα στη φιλοσοφία και την πολιτική δεν περνούσε πλέον μέσα από την ψυχολογία ή την μορφή της συνείδησης όπως γινόταν ακόμη στον Σαρτρ. Ο Αλτουσέρ ξεκινά με την πεποίθηση ότι η φιλοσοφία παρεμβαίνει στον διανοητικό χώρο της πολιτικής. Όταν προτείνει την διατύπωση "η φιλοσοφία είναι η οργάνωση της ταξικής πάλης στη θεωρία" τι εννοεί; Ότι υπάρχει η ταξική πάλη και ότι δεν την εφήυρε η φιλοσοφία. Υπάρχει και ανατέμνει τις διανοητικές επιλογές.  Στον ανταγωνισμό ανάμεσα σ' αυτές τις επιλογές, η φιλοσοφία έχει έναν ειδικό ρόλο. Ο ρόλος της είναι να παρεμβαίνει και άρα να ονομάζει, να κατατάσσει, να καθορίζει νόρμες και τέλος να επιλέγει μέσα στο πεδίο της διανοητικής ή θεωρητικής ταξικής πάλης. Ο Σαρτρ και ο Αλτουσέρ είναι πολύ διαφορετικοί, κι ακόμα και αντίθετοι. Όμως μπορείς να τούς συμφιλιώσεις σε ένα σημείο, δηλαδή στο ότι η φιλοσοφία δεν είναι τίποτε αν δεν συνδέεται με την πολιτική αφοσίωση.  

Ε: Έχετε αυτοαποκληθεί "κομμουνιστής με την γενολογική σημασία". Έχετε όμως επίσης διαρκώς υπογραμμίσει την αδυναμία της κλασικής Μαρξιστικής θεωρίας να παράξει μια πραγματικά κομμουνιστική πολιτική. Πώς μπορεί ο "κομμουνισμός" σήμερα να είναι το "κοινό όνομα" που ανοίγει το μέλλον; 

2 σχόλια:

  1. Υπάρχουν στα ελληνικά κείμενα στα οποία ο Μπαντιού επιχειρηματολογεί κατά της κλασικής μαρξιστικής θεωρίας η οποία δεν μπορεί να παράξει μια πραγματικά κομμουνιστική πολιτική (ασκώντας κριτική στον ιστορικό υλισμό? Υπάρχει τπτ σχετικό σε ηλεκτρονική μορφή?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Από τα εκδομένα στα ελληνικά βιβλία, το πιο συναφές για το ερώτημά σου είναι αυτό:

    http://www.biblionet.gr/main.asp?page=showbook&bookid=127466

    ΑπάντησηΔιαγραφή